Khan Êđê trong tầm nhìn chấn hưng văn hóa: Từ cơ sở diễn xướng đến sức mạnh nội sinh quốc gia

Không gian văn hóa Tây Nguyên, với cấu trúc buôn làng, nhà dài và luật tục định hình đời sống cộng đồng Êđê qua nhiều thế hệ, là môi trường hình thành và duy trì sử thi Khan – một hình thức tự sự kết tinh ký ức tập thể và chuẩn mực xã hội. Công trình “Cơ sở của diễn xướng khan và chân dung nghệ nhân sử thi Êđê ở Đắk Lắk” (Đỗ Hồng Kỳ.  Nxb. Hội Nhà văn. 2024) không dừng ở việc khảo cứu văn bản, mà truy tìm những điều kiện đã sản sinh và duy trì diễn xướng trong chỉnh thể đời sống cộng đồng.

Khái niệm “cơ sở diễn xướng” được triển khai như một hệ quy chiếu gồm môi trường sinh thái, thiết chế xã hội, luật tục, tín ngưỡng và tập quán sinh hoạt. Từ cách tiếp cận này, Khan không được xem như một văn bản tách rời khỏi đời sống, mà như một hiện tượng văn hóa gắn chặt với cấu trúc cộng đồng. Phân tích ấy cho thấy diễn xướng không chỉ là hành vi kể chuyện, mà là một hình thức thực hành xã hội có chức năng củng cố trật tự và truyền dẫn chuẩn mực.

Trong chỉnh thể đó, rừng giữ vị trí trung tâm. Rừng không chỉ là điều kiện sinh tồn mà còn là không gian gắn với ký ức tổ tiên và thế giới quan của cư dân Êđê. Buôn làng, nhà dài, bến nước, nghĩa địa, cùng hệ thống dòng họ tạo nên nền tảng xã hội nơi sử thi được tiếp nhận và lưu truyền. Những yếu tố này tương tác chặt chẽ, kiến tạo môi trường để diễn xướng tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Công trình đặc biệt nhấn mạnh mối liên hệ giữa cấu trúc xã hội mẫu hệ và cấu trúc tự sự của Khan. Các thiết chế như ană gŏ, ung rông, dam dei không chỉ tổ chức quyền lực và danh dự trong buôn làng, mà còn phản chiếu trong mạch kể sử thi. Những cuộc thách đấu, những lời khẳng định danh dự dòng họ, những nghi thức hòa giải đều tương ứng với chuẩn mực ứng xử của cộng đồng. Diễn xướng vì vậy trở thành một phương thức tái khẳng định trật tự xã hội, đồng thời củng cố ý thức cộng đồng về danh dự và trách nhiệm.

Không gian diễn xướng mang sắc thái nghi lễ rõ rệt. Gian khách của nhà dài là nơi lời kể cất lên trong sự quây quần của cộng đồng, thường kéo dài từ đêm đến rạng sáng. Nhịp kể, giọng ngân, sự lắng nghe tập trung tạo nên một thời khắc đặc biệt, nơi quá khứ huyền thoại và hiện tại đời sống giao thoa. Diễn xướng không chỉ tái hiện chiến công anh hùng, mà còn làm sống lại ký ức chung và khơi dậy niềm tự ý thức về nguồn cội.

Ở trung tâm của quá trình diễn xướng là nghệ nhân sử thi. Công trình không chỉ ghi nhận tên tuổi và tư liệu cá nhân, mà còn phân tích năng lực ghi nhớ, khả năng điều tiết nhịp điệu và sự am hiểu luật tục của những người thực hành diễn xướng. Nghệ nhân hát khan (pô khan) vừa là người kể chuyện, vừa là chủ thể truyền dẫn và duy trì hệ chuẩn mực xã hội của cộng đồng. Thông qua giọng kể của pô khan, ký ức tập thể được tái hiện và tiếp nối trong từng đêm diễn xướng.

Từ việc khảo cứu cơ sở diễn xướng và vai trò nghệ nhân, vấn đề bảo tồn được đặt ra trên nền tảng khoa học và thực tiễn. Bảo tồn Khan không thể giới hạn ở việc ghi âm hay chép lại văn bản, bởi diễn xướng gắn liền với không gian sinh hoạt và môi trường văn hóa cụ thể. Khi cấu trúc buôn làng biến đổi, khi nhà dài không còn giữ vai trò trung tâm trong sinh hoạt cộng đồng, khi lớp nghệ nhân cao niên dần thưa vắng, môi trường diễn xướng cũng đứng trước những thay đổi sâu sắc. Những suy tư ấy có thể được đặt trong bối cảnh rộng hơn của định hướng phát triển văn hóa hiện nay. Tại Hội nghị toàn quốc ngày 25/02/2026 do Ban Bí thư Trung ương Đảng tổ chức để quán triệt các nghị quyết của Bộ Chính trị, yêu cầu xây dựng và phát huy hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam tiếp tục được nhấn mạnh trong phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm. Từ góc nhìn ấy, việc nhận diện nền tảng xã hội của Khan Êđê góp phần làm sáng rõ tiềm năng tinh thần đang hiện hữu trong các cộng đồng dân tộc.

Với chiều sâu sử thi và nền tảng cộng đồng bền chặt, Khan Êđê có thể được nhìn nhận như một trường hợp tiêu biểu cho sức sống bền bỉ của các truyền thống văn hóa trong bức tranh đa dạng và thống nhất của Việt Nam. Khi được nghiên cứu một cách hệ thống và bảo tồn trong bối cảnh phù hợp, di sản này không chỉ lưu giữ ký ức, mà còn tiếp tục hiện diện như một thành tố sống động của nền tảng tinh thần xã hội.

Hành trình truy tìm “cơ sở diễn xướng” vì thế không chỉ làm sáng tỏ cấu trúc của một thể loại sử thi, mà còn gợi mở suy nghĩ về mối quan hệ giữa di sản và phát triển. Trong tiến trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, những kết tinh từ đại ngàn Tây Nguyên không tách rời khỏi dòng chảy chung, mà góp phần bồi đắp chiều sâu cho nền tảng tinh thần của đất nước hôm nay.