Thư viện Hải Phú và kho Địa chí: từ bảo tồn ký ức vùng đất đến hạ tầng dữ liệu bản địa trong thời đại kinh tế dữ liệu

Dưới góc nhìn của khoa học thư viện – thông tin, bài viết tiếp cận kho địa chí như một hệ tư liệu và dữ liệu bản địa được hình thành từ quá trình sưu tầm, tổ chức và khai thác thông tin về địa phương qua nhiều giai đoạn, từ thực tiễn hoạt động tại Thư viện Hải Phú

Hình 1. Báo cáo kinh tế (Rapport économique) của Tòa Công sứ Phú Yên, tháng 3-4 năm 1904, phản ánh tình hình nông nghiệp địa phương, đặc biệt là ảnh hưởng của hạn hán đến sản xuất lúa và hoa màu, cùng biến động giá lúa gạo.

Trong khoa học thư viện – thông tin, địa chí được xem là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ nhất vai trò của thư viện với tư cách là thiết chế bảo tồn ký ức và tri thức của một vùng đất. Không chỉ dừng ở việc sưu tầm tài liệu về địa phương, công tác địa chí ngày nay cần được nhìn nhận như quá trình hình thành hạ tầng tri thức bản địa – nơi hội tụ, tổ chức và bảo tồn có hệ thống những dữ liệu phản ánh lịch sử, văn hóa, kinh tế – xã hội và con người của một không gian lãnh thổ qua các thời kỳ.

Trong bối cảnh hiện nay, khi không gian hành chính đã được tái cấu trúc và hợp nhất trong chỉnh thể Đắk Lắk, yêu cầu bảo tồn và tổ chức tư liệu địa phương càng trở nên cấp thiết. Kho địa chí không chỉ lưu giữ thông tin của một đơn vị hành chính hiện hữu, mà còn bảo đảm tính liên tục của tư liệu qua các giai đoạn lịch sử – hành chính, từ Phú Khánh, Phú Yên trước đây đến không gian Đắk Lắk ngày nay.

Tại Thư viện Hải Phú, công tác địa chí được hình thành từ rất sớm và phát triển liên tục qua nhiều giai đoạn. Trước khi khái niệm “chuyển đổi số” trở nên phổ biến, thư viện đã chủ động triển khai việc sưu tầm, sao chụp và lưu trữ các trang báo, tạp chí có nội dung liên quan đến Phú Khánh, Phú Yên; tổ chức đóng tập theo chủ đề để phục vụ tra cứu.

Nguồn tư liệu in mà thư viện sưu tầm và tổ chức qua các giai đoạn khá đa dạng, tập trung chủ yếu vào việc thu thập và trích xuất tin, bài từ các báo chí và ấn phẩm định kỳ thuộc nhiều loại hình khác nhau; đặc biệt là các tư liệu báo chí – hành chính – học thuật hình thành trong những bối cảnh lịch sử khác nhau, từ báo chí cách mạng như Cờ Giải Phóng – Cơ quan của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Trung Trung bộ, đến các ấn phẩm công bố chính thức thời kỳ Pháp thuộc như Bulletin administratif de l’Annam, Bulletin économique de l’Indo-Chine, Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient (BEFEO), cùng các báo cáo hành chính nội bộ (rapports administratifs) của các Tòa Công sứ và cơ quan bảo hộ cấp địa phương; đồng thời mở rộng sang báo chí đương đại trong quá trình sưu tầm hiện nay.

Từ năm 2004, thư viện bắt đầu triển khai việc tạo lập cơ sở dữ liệu bài trích từ các báo, tạp chí có nội dung liên quan đến địa phương. Mỗi bài viết được lựa chọn, biên mục, mô tả và phân loại theo các tiêu chí nghiệp vụ như chủ đề, địa danh, thời gian, nguồn xuất bản, từ khóa… Qua đó, dữ liệu không chỉ được lưu giữ mà còn được cấu trúc hóa, hình thành một hệ thống tra cứu chuyên sâu về địa phương trên nền tảng nghiệp vụ thư viện.

Hình 2. Bulletin administratif de l’Annam, 1935: văn bản hành chính liên quan đến việc cấp phép lắp đặt trạm phân phối xăng tại Sông Cầu (Province de Phu-Yên), thuộc hệ thống các quyết định quản lý hành chính thời kỳ Pháp thuộc

Song song với hoạt động này, thư viện đẩy mạnh việc bổ sung và sưu tầm tài liệu trong dân gian và từ các cơ quan, đơn vị: kỷ yếu, báo cáo tổng kết, tài liệu nội sinh, tập san ngành, hồi ký, bản thảo, ảnh tư liệu, ấn phẩm địa phương… Đây là nhóm tài liệu thường không được phát hành rộng rãi nhưng lại chứa đựng lượng thông tin gốc phong phú, phản ánh trực tiếp đời sống xã hội và hoạt động quản lý tại địa phương.

Đến nay, kho tư liệu địa chí của thư viện đã hình thành một quy mô đáng kể, với gần 5.000 đơn vị tư liệu địa chí và hơn 60.000 biểu ghi bài trích được khai thác từ báo chí, tạp chí và các nguồn tư liệu in khác, phản ánh các khía cạnh khác nhau của địa phương. Hệ tư liệu này bao quát nhiều lĩnh vực: lịch sử – địa lý, kinh tế – xã hội, văn hóa – giáo dục, khoa học – kỹ thuật, con người và sự kiện. Kho địa chí vừa là “bộ nhớ” của vùng đất, vừa là nguồn dữ liệu nền phục vụ nghiên cứu khoa học, biên soạn lịch sử địa phương, hoạt động báo chí – truyền thông, giảng dạy và tra cứu chuyên sâu. Trong bối cảnh địa – hành chính mới, khối tư liệu này trở thành lớp trầm tích lịch sử đặc biệt, cho phép truy vết tiến trình hình thành và phát triển của không gian vùng đất qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Dưới góc nhìn của khoa học thông tin hiện đại, kho địa chí không đơn thuần là tập hợp các đơn vị tư liệu, mà là một hệ thống dữ liệu có vòng đời đầy đủ: thu thập – xử lý – lưu trữ – bảo tồn – khai thác. Việc hình thành cơ sở dữ liệu bài trích từ sớm cho thấy thư viện đã tiếp cận kho địa chí như một hệ dữ liệu tri thức, trong đó thông tin được chuẩn hóa, định danh và tổ chức theo logic nghiệp vụ.

Hình 3. Bảng vàng lập công Đông Xuân (1966-1967), thống kê kết quả đấu tranh vũ trang và chính trị tại các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ

Trong bối cảnh kinh tế dữ liệu, kho địa chí trở thành nguồn dữ liệu đầu vào cho các hệ thống phân tích và ra quyết định. Tư liệu địa phương khi được chuẩn hóa và số hóa sẽ trở thành tài nguyên dữ liệu mở, phục vụ nghiên cứu khoa học, hoạch định chính sách và phát triển dịch vụ thông tin – tri thức. Giá trị của thư viện vì thế không chỉ nằm ở việc lưu giữ tri thức, mà còn ở khả năng chuyển hóa tri thức thành dữ liệu có thể khai thác lâu dài.

Trong điều kiện môi trường thông tin đang chuyển dịch mạnh mẽ từ không gian vật mang sang không gian số, kho tư liệu địa chí cần được tiếp cận như một hệ thống di sản tri thức đặc thù. Việc bảo quản không còn chỉ giới hạn ở duy trì hình thái vật lý của tài liệu, mà phải mở rộng sang bảo tồn nội dung, cấu trúc thông tin và ngữ cảnh hình thành tư liệu. Điều này đòi hỏi kho địa chí được tổ chức và quản trị theo các chuẩn nghiệp vụ thư viện – thông tin hiện hành, gắn với hệ thống siêu dữ liệu chặt chẽ, bảo đảm tính toàn vẹn, khả năng truy hồi và tính liên tục của dữ liệu qua thời gian.

Dưới góc độ công nghệ, quá trình hiện đại hóa kho địa chí cần được đặt trong khung kiến trúc lưu trữ số chuẩn hóa, tiếp cận theo mô hình bảo tồn dài hạn (như OAIS), trong đó mỗi đối tượng tư liệu được gắn định danh bền vững và mô tả bằng các chuẩn siêu dữ liệu như MARC, Dublin Core, METS/MODS. Số hóa tài liệu không dừng ở thao tác chuyển đổi vật mang sang dạng ảnh, mà cần tích hợp các công nghệ xử lý nội dung như nhận dạng cấu trúc văn bản, gắn chỉ mục toàn văn; đồng thời bảo đảm an toàn dữ liệu thông qua cơ chế kiểm soát toàn vẹn (checksum), sao lưu phân tán và lưu trữ dự phòng.

Hình 4. Báo Thống Nhất đăng tải thành tích của quân dân Phú Yên năm 1963	Hình 5. Nghị quyết Hội nghị ban Thường vụ Tỉnh ủy Phú Khánh năm 1986
Hình 6. Báo Hải Hưng, đăng tải thông tin về việc giải phóng Phú Yên và thị xã Tuy Hòa, năm 1975	Hình 7. Tư liệu báo chí cung cấp thông tin về tỉnh Đắk Lắk, tháng 1 năm 2026

Ở bình diện mô tả tài nguyên thông tin, xu hướng quốc tế hiện nay đang chuyển dịch từ cách biên mục truyền thống dựa trên vật mang (ví dụ: bản in, tệp số) sang phương pháp tiếp cận dựa trên thực thể thông tin và các mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thực thể. Tiêu biểu cho hướng đi này là chuẩn RDA (Resource Description and Access), được xây dựng trên nền tảng mô hình FRBR/IFLA LRM.

Áp dụng tinh thần này vào kho địa chí cho phép tư liệu địa phương không chỉ được nhìn nhận như một bản sao vật lý hay một tệp kỹ thuật số, mà còn được biểu diễn như một thực thể tri thức có nhiều hình thức biểu hiện, nhiều phiên bản và được kết nối bằng mạng lưới quan hệ phong phú. Cách tiếp cận này tạo cơ sở lý luận để kho địa chí từng bước hướng tới khả năng tích hợp vào môi trường dữ liệu liên thông và thích ứng với Web ngữ nghĩa (Semantic Web) trong tương lai, nơi thông tin không chỉ được lưu trữ mà còn được máy tính hiểu, liên kết và suy luận.

Khi được tổ chức trên nền tảng chuẩn nghiệp vụ và công nghệ phù hợp, kho địa chí trở thành một thiết chế lưu trữ tri thức bản địa có giá trị bền vững. Ở đó, tri thức địa phương được bảo tồn không chỉ về mặt nội dung, mà còn về cấu trúc, ngữ cảnh và khả năng vận hành dài hạn trong môi trường số – đáp ứng yêu cầu của xã hội tri thức và kinh tế dữ liệu trong giai đoạn hiện nay.

Trần Thị Ngọc Minh – Phòng Nghiệp vụ, Thư viện Hải Phú