Bãi Tiên, Sông Cầu                                                                                             Ảnh: Đào Minh Hiệp

Kết luận

Ý NGHĨA VĂN HOÁ, XÃ HỘI VÀ GIÁO DỤC

CỦA CÁC TRUYỀN THUYẾT VÀ HUYỀN THOẠI

TRÊN VÙNG ĐẤT PHÚ YÊN

NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ KIẾN NGHỊ

          * Ý nghĩa văn hoá, xã hội và giáo dục của các truyền thuyết và huyền thoại trên vùng đất Phú Yên:

  Những câu chuyện truyền thuyết, huyền thoại liên quan đến các di tích lịch sử danh thắng ở Phú Yên thường nói về đạo đức, nhân nghĩa, lễ tín, ca ngợi cái đẹp, phê phán cái xấu, cái ác, có ý nghĩa giáo dục, hướng con người vươn tới Chân-Thiện-Mỹ. Những câu chuyện thuộc loại này thường được người dân truyền lại một cách khá tường tận, chi tiết và hấp dẫn như những bài học đạo đức để răn dạy con cháu. Có thể dẫn ra một số truyện tiêu biểu:

          Truyền thuyết Gò Cà và vực Linh Thiêng nói về chuyện các âm hồn tử sĩ của vua Lê Thánh Tông được người dân địa phương chôn cất và thờ cúng chu đáo. Sau này đã hiển linh phù trợ cho cuộc khởi binh của nhà Tây Sơn thắng lợi, đánh tan giặc Thanh. Một câu chuyện mang màu sắc thần thoại, ma quái. Nhưng vì sao mà các âm hồn kia lại xuất hiện phù trợ cho cuộc khởi nghĩa của nhà Tây Sơn? Phải chăng vì cảm động trước tấm lòng nhân hậu của người dân địa phương và mục tiêu cao cả của phong trào Tây Sơn.

          Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc kể về bà Phạm Thị ở hòn Nần, chứng kiến cảnh hoạn nạn của Nguyễn Ánh đã làm những chiếc bánh nậm để nuôi ông. Khi Nguyễn Ánh hỏi bà, sao không tâu báo với quân Tây Sơn mà lĩnh thưởng, bà chỉ mộc mạc đáp: “Thấy người cùng đường mà không giúp là kẻ không có lòng nhân, lại bắt nộp để nhận vàng bạc châu báu là kẻ bất lương...”. Chuyện về bà Trang không quản hiểm nguy cứu Nguyễn Ánh lúc sa cơ lỡ vận (Ngôi miếu thờ bà Trang), đều là những câu chuyện cảm động về tấm lòng chân thành và đôn hậu của người dân Phú Yên và là một bài học sâu sắc và sinh động về nhân nghĩa lễ tín.

          Phê phán những thói hư tật xấu của người đời, mà cụ thể ở đây là lòng tham, có các truyện Gành Đá Dĩa và huyền thoại về kho báu biến thành đá, Truyền thuyết về con lươn ở buôn Đức.

          Những câu chuyện ca ngợi tình yêu thương giữa cha mẹ-con cái và tình yêu thuỷ chung đôi lứa được lưu truyền khá nhiều và nhiều chuyện có kết cấu chặt chẽ, hấp dẫn người nghe. Điển hình là các truyện: Chùa Lầu và thiên tình sử, Huyền thoại về tên gọi đầm Ô Loan, Huyền thoại vực Phun và sông Bánh Lái, Tiên nữ ở bàu Hương, Vườn chè trên núi Chúa, Núi Mẹ Bồng Con, Chuyện tình bên thác H’Ly...

          Huyền thoại về hang Hổ và hang Chùa lại nói về tấm lòng từ bi đức độ của một vị chân tu không những có sức cảm hóa đối với người dân trong làng mà còn có thể cảm hóa được cả những con thú dữ trong vùng, làm cho chúng không dám quấy nhiễu dân làng như trước. Khi vị thầy tu viên tịch đàn cọp dữ gầm rống vang rừng rồi bỏ đi, không thấy quay lại khu vực đó nữa. Truyện nàng H’Pia, H’Lúi và con voi rừng nhắc nhở mọi người cứ ở hiền rồi sẽ gặp lành.

          Những câu chuyện ca ngợi lòng dũng cảm, dám xả thân vì mọi người thường thấy xuất hiện trong các câu chuyện huyền thoại ở miền núi:

          Huyền thoại vực Phun ở huyện Tây Hòa ca ngợi tấm lòng dũng cảm của chàng trai, không ngại hy sinh tính mạng, quyết tâm tiêu diệt ác thú để cứu dân làng. Truyện Hòn Ông và chiếc đầu Chi Lới ở Sơn Hòa kể về chàng trai tài giỏi, sức lực phi thường, có tấm lòng nhân ái luôn luôn giúp đỡ mọi người, nhưng không bao giờ ham hố quyền lực mà chỉ muốn sống một cuộc sống bình dị. Truyện Dấu chân Y Rít ở bến nước buôn Chơ ca ngợi chàng trai Y Rít đã hy sinh thân mình chiến đấu với con quái vật để tìm ra nguồn nước cứu sống dân làng. Ở làng Vân Hòa có câu chuyện huyền thoại về cha con ông Chăm Mùng, dũng cảm tiêu diệt con thuồng luồng cứu sống dân làng. Ở Sông Hinh có truyện Sự tích hang Cồ ca ngợi chàng trai Y Hanh, dũng cảm tiêu diệt tên Cồ tham lam, độc ác...

          Cũng về đề tài trên, ở đồng bằng có các truyện Truyền thuyết về ngôi chùa cổ trên hòn Chùa ca ngợi cô gái đánh thắng giặc Tàu, truyện Ông Ruộng và đồng Bầu Sấu và truyện Truông Bà Diên ca ngơị người nông dân diệt ác thú...

            Hầu hết các câu chuyện kể chúng tôi sưu tầm được từ các địa phương trong tỉnh, ít nhiều gửi gắm vào đó những tình cảm chân thực và trong sáng của người dân Phú Yên vốn dĩ đã gắn bó với làng xóm, đồng ruộng từ đời này sang đời khác. Tinh thần cộng đồng làng xóm luôn được thể hiện thông qua các câu chuyện kể, mà trong đó các nhân vật trung tâm hầu hết đều có phẩm chất tốt đẹp của nền văn hóa truyền thống Việt trên nền tảng của Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín, của Tam Tòng Tứ Đức; lòng nhân ái, quả cảm, đức hy sinh, thủy chung trước sau như một. Tất cả như một tấm gương sáng để mọi người trong cộng đồng soi chung, khi nghe câu chuyện đều phải tự răn lấy bản thân mình sống và hành xử sao cho thật tốt đẹp.

Bàng bạc trong tất cả mọi câu chuyện là ước vọng chính đáng của người dân muốn vươn tới cái Đẹp, tới Chân-Thiện-Mỹ.

Một Y Rít xả thân đi tìm nguồn nước, một Chi Lới không màng ngôi báu cũng đồng nghĩa với bà Trang, bà Phạm Thị vì lòng nhân ái. Chuyện tình H’Ly hay đôi trai gái ở chùa Lầu, hay ở Vực Phun cũng cùng một tính cách như người vợ bồng con lên đỉnh núi cao chờ chồng. Hay như chuyện bà Đào Thị giúp dân làng trồng dâu nuôi tằm dệt lụa, chuyện ông Ruộng đánh đuổi bầy sấu mở rộng đất đai để cộng đồng canh tác, hay Y Hanh dũng cảm chống lại kẻ ác trừ hoạ cho dân làng … Hành động của họ không ngoài mục đích mang lại lợi ích cho làng ấp. Những ước vọng của họ, thông qua các nhân vật, thật gần gũi nhưng lại cao vời vợi đối với hoàn cảnh sống thời bấy giờ vì phải luôn đối phó với thiên tai, địch họa.

Với người nông dân thời đó, không có tư liệu nào ghi lại rõ ràng về mức sống của họ, nhưng chắc chắn cái khổ cái nghèo luôn rình rập bên vách đất, mái tranh của đa số. Vì vậy một chàng trai nghèo ở bàu Hương, người tiều phu ở mũi Điện nghèo khổ bỗng một ngày kia lấy được vợ tiên, thờ quả trứng mà sau này trở nên giàu có, thì chẳng qua là ước vọng đổi đời muôn thuở của những con người cùng khổ trên thế gian này. Và nói như nhà nghiên cứu văn học sử Thanh Lãng: “Những ước vọng được thay đổi cuộc sống thường rơi vào trường hợp những người nhèo khổ. Vì vậy trong kho tàng văn chương bình dân, chính họ là những người thả sức tưởng tượng, những mơ ước qua các câu chuyện cổ tích, các chuyện thần thoại…” (GS. Thanh Lãng, Văn chương Bình Dân, giảng khóa 1969-1970, ĐH Văn Khoa Saigon).

Còn với những mưu đồ, những toan tính đen tối thì không bao giờ họ dung tha, nhưng bằng cách nhìn nhân ái, họ luôn đặt các nhân vật trong những tình huống phải tự xử, tự bộc lộ bản chất, nhân vật tự phơi bày ra thế giới bên ngoài như cái giận dữ của Cao Biền khi dậm chân kêu trời: “Trời đã hại ta tại xứ này!”,  trước khi rút phăng kiếm chém đứt bốn vó ngựa, con vật luôn theo sát ông ta trên bước đường rong ruổi tìm long điểm huyệt.

Về tín ngưỡng thì Phật giáo đã theo chân đoàn quân đi mở cõi, có mặt từ rất lâu. Nhưng trong tổng số các câu chuyện được thu thập, duy nhất chỉ có chuyện Thạch Hổ động là đề cập đến vị chân tu, giàu lòng nhân từ, bác ái, từ bi đã cảm hóa được thú dữ là biểu tượng của cái ác. Mà cái ác trong thời buổi tranh tối tranh sáng trên vùng đất Kimi và những thế kỷ tiếp theo trong xã hội, trong cộng đồng là điều không thể tránh khỏi. Vị chân tu kia như một điểm sáng lung linh, một vầng hào quang của cái thiện để cộng đồng luôn tĩnh tâm và hướng tới điều tốt đẹp trong cuộc sống.

Và cũng như tôn giáo, các tín đồ gửi đức tin vào Phật, vào Chúa…nhằm tạo thêm niềm tin trong cuộc sống, để hành động theo hướng thiện, thì trong các câu chuyện kể dân gian, những huyền thoại, truyền thuyết luôn bên cạnh họ với những phong cảnh, sự vật có thật để mong ước ngày mai tốt đẹp, để soi rọi vào đó mà nhìn lại bản thân, tự răn mình và cộng đồng cũng như bao lớp con cháu sau này và mãi mãi.

Ý nghĩa đích thực của các truyền thuyết và huyền thoại ở Phú Yên liên quan đến các di tích lịch sử danh thắng không chỉ nhắm vào các địa danh để đưa ra một câu chuyện, để thành tên, mà hơn hết, từ những câu chuyện gắn liền với các địa danh đó đều gửi gắm tấm lòng của người nông dân một nắng hai sương, phải luôn đấu tranh trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất để tồn tại và hướng tới một ngày mai tốt đẹp hơn.  

* Những đóng góp của đề tài:

Những câu chuyện truyền thuyết và huyền thoại liên quan đến di tích lịch sử và danh thắng sưu tầm được ở Phú Yên, như đã phân tích ở trên đều mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Nếu được phổ biến rộng rãi, nhất là trong nhà trường sẽ có tác dụng tốt trong việc giáo dục thế hệ trẻ về đạo đức và về lịch sử của quê hương Phú Yên.

Trong lĩnh vực văn hoá và du lịch, đề tài này sẽ góp phần giải thích ý nghĩa của một số địa danh, làm phong phú thêm về nội dung phi vật thể cho hệ thống di tích lịch sử, danh thắng và sự kiện lịch sử trên đất Phú Yên. Mọi người khi có dịp tham quan, chiêm ngưỡng các di tích lịch sử và danh thắng Phú Yên sẽ càng hiểu thêm về đất nước con người Phú Yên thông qua các câu chuyện truyền thuyết, huyền thoại liên quan đến di tích. Qua đó, giá trị của di tích lịch sử và danh thắng sẽ được nhân lên và có sức sống lâu dài hơn trong lòng nhân dân.

Kết quả của đề tài có thể xuất bản thành sách, các tờ gấp, đĩa VCD và phát hành rộng rãi, đề tài sẽ góp phần vào việc quảng bá một cách thiết thực cho ngành du lịch của tỉnh Phú Yên. Lãnh đạo tỉnh, các khách sạn, nhà hàng, các doanh nghiệp làm du lịch có thể dùng đĩa VCD và các tờ gấp này làm quà tặng cho du khách. Qua đó giới thiệu về đất nước con người và tiềm năng du lịch của Phú Yên.

Đối với công tác đào tạo, công trình này khi xuất bản thành sách, có thể dùng làm tài liệu tham khảo, bồi dưỡng cho các cán bộ, nhân viên ngành du lịch và cho công tác nghiên cứu văn nghệ dân gian của địa phương. 

* Kiến nghị:

Nhằm giúp cho công trình được đưa vào ứng dụng có hiệu quả trong thực tiễn, các tác giả đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ-cơ quan quản lý đề tài, hỗ trợ kinh phí cho việc xuất bản đề tài dưới dạng sách và đĩa VCD.