Một góc Thành Hồ Phú Hoà                                                                        Ảnh: Đào Minh Hiệp

 

VI-TRUYỀN THUYẾT HUYỀN THOẠI

TRÊN VÙNG ĐẤT PHÚ HÒA

            Huyện Phú Hòa, phía đông giáp thành phố Tuy Hòa, phía tây giáp huyện Sơn Hòa, phía nam giáp huyện Tây Hòa, phía bắc giáp huyện Tuy An. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, huyện Phú Hoà là huyện Tuy Hoà 2. Hiện nay, Phú Hoà có diện tích 263 km2, dân số gần 93 ngàn người.

             Địa hình Phú Hòa chủ yếu là đồng bằng do phù sa sông Ba bồi đắp. Núi chỉ chiếm 1/5 diện tích nhưng núi không cao, tập trung chủ yếu ở xã Hòa Hội. Ở vùng đồng bằng có một vài ngọn núi lẻ loi như núi Sầm, núi Miếu và các gành đá.

            Cho đến trước năm 1899 vùng đất Phú Hòa ngày nay thuộc huyện Đồng Xuân, sau đó thuộc về huyện Tuy Hòa, rồi được nâng lên thành phủ Tuy Hòa. Từ đầu thế kỷ 20 cho đến năm 2002 huyện Phú Hòa vẫn thuộc phủ Tuy Hòa, rồi huyện Tuy Hòa và thị xã Tuy Hòa. Ngày 31-01-2002 Chính phủ đã tách thành phố Tuy Hòa (lúc đó vẫn còn là thị xã) thành hai đơn vị hành chính là thị xã Tuy Hòa và huyện Phú Hòa. 

Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, huyện Phú Hòa được đánh giá là một huyện có truyền thống đấu tranh kiên cường và bất khuất. Trong chống Pháp cùng với các địa phương khác trong tỉnh, quân và dân huyện Phú Hòa đã tích cực tham gia các trận đánh, đẩy lùi các cuộc hành quân càn quét của địch, góp phần đập tan chiến dịch Atlante của quân Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ, quân và dân Phú Hòa đã lập nên nhiều chiến công, nhất là trong chiến dịch mùa khô 1965-1966, 1966-1967, trong chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh của Mỹ-Ngụy và trong cuộc tiến công nổi dậy mùa xuân 1975. Phú Hòa được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân trong thành phần của thị xã Tuy Hòa và cán bộ, nhân dân xã Hòa Quang được phong danh hiệu Anh hùng lao động. 

Trên địa bàn huyện Phú Hòa có một công trình xây dựng rất nổi tiếng, góp phần làm thay đổi bộ mặt nông thôn của vùng đồng bằng Tuy Hòa, đó là công trình thủy nông Đập Đồng Cam nằm ở xã Hòa Hội, với hệ thống kênh mương khoảng 200 km đưa nước về tưới khắp nơi trên cánh đồng Tuy Hòa. Ở xã Hòa Định Đông, cách thành phố Tuy Hòa về phía Tây khoảng 13 km trên quốc lộ 25 hiện nay còn lưu lại dấu vết của một công trình kiến trúc cổ-đó là Thành Hồ, một thành quân sự rất kiên cố của người Chăm mà theo các câu chuyện dân gian thì nơi đây đã diễn ra những cuộc giao tranh quyết liệt giữa quân của ông Lương Văn Chánh và người Chăm. Để ghi nhận công lao của ông Lương Văn Chánh-vị thành hoàng của vùng đất Phú Yên, trên địa bàn xã Hòa Trị có khu di tích lịch sử cấp quốc gia Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh. Cùng với các di tích lịch sử và danh thắng trên địa bàn huyện Phú Hòa là những câu chuyện huyền thoại và truyền thuyết có liên quan đến các di tích, như các trận đánh ở Thành Hồ, nhân vật huyền thoại Cao Các, đập Đồng Cam, núi Sầm, đồng Bầu Sấu...