Bến nước buôn Chơ, Sơn Hoà                                                                          Ảnh: Đào Minh Hiệp

 

VII-TRUYỀN THUYẾT HUYỀN THOẠI

TRÊN VÙNG ĐẤT SƠN HÒA 

    Sơn Hòa là huyện miền núi phía tây tỉnh Phú Yên, có diện tích 950 km2, dân số 45 ngàn người, phía đông giáp huyện Tuy An và huyện Phú Hòa, phía tây giáp tỉnh Gia Lai, phía nam giáp huyện Sông Hinh và huyện Tây Hòa, phía bắc giáp huyện Đồng Xuân. 

Địa hình của Sơn Hòa thấp dần từ tây sang đông với nhiều dãy núi nối tiếp nhau tạo thành thế quần sơn liên hoàn hùng vĩ. Núi cao nhất là hòn Ông ở xã Sơn Hội (758 m), rồi đến hòn Trà Bương (650 m), hòn Đác (654), hòn Ông ở xã Phước Tân (629 m), hòn Bà (533 m)...Trên địa bàn Sơn Hòa có dòng sông Ba chảy dọc theo ranh giới giữa huyện Sơn Hòa và huyện Sông Hinh, ngoài ra còn có các con sông khác là sông Cà Lúi, sông Thá, sông Con. Sơn Hòa có cao nguyên Vân Hòa là vùng đất đỏ bazan ở độ cao 400 m và cao nguyên Trà Kê trên 400 m, có khu bảo tồn thiên nhiên Krông Trai.

Đất Sơn Hòa ngày xưa phần lớn nằm trong huyện Đồng Xuân và một phần nằm trong huyện Tuy Hòa. Đến năm 1899, huyện Sơn Hòa được thành lập, huyện đường đặt tại Trung Lý (nay là thôn Tây Hòa, thị trấn Củng Sơn). Năm 1947, trên vùng đất Sơn Hòa thành lập một huyện mới là huyện Tân Sơn, nhưng chỉ một năm sau huyện Tân Sơn lại hợp nhất vào huyện Sơn Hòa. Năm 1966, thành lập huyện Miền Tây, năm 1970 thành lập thêm huyện Tây Nam. Đầu năm 1977, huyện Sơn Hòa, huyện Miền Tây và huyện Tây Nam sát nhập lại thành huyện Tây Sơn. Ngày 27-12-1984 Hội đồng Bộ trưởng có quyết định chia huyện Tây Sơn thành 2 huyện Sơn Hòa và Sông Hinh. 

Từ thời xa xưa, đất Sơn Hòa có một vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử ngoại giao. Bảo Phước Sơn là nơi các sứ bộ Thủy Xá, Hỏa Xá[1] dừng chân trên đường đến Phú Yên để về kinh đô tiến cống, đồng thời cũng là nơi triều Nguyễn cử phái bộ do Nguyễn Văn Quyền phụ trách đến Thủy xá, Hỏa xá. Năm 1773, khi phong trào Tây Sơn nổ ra, nhân dân Sơn Hòa đã tích cực hưởng ứng. Sang thế kỷ 19, Nguyễn Hào Sự đã lãnh đạo phong trào Cần Vương tụ quân ở làng Phú Hội, xây dựng căn cứ tại Hòn Ông, rồi Võ Trứ xây dựng căn cứ chống Pháp ở núi La Hiên. Trong những năm 37-38 của thế kỷ 20, tại làng Bầu Bèn xã Phước Tân, các ông Bá Thanh Bơ, Săm Brăm (Ma Chàm) đã lãnh đạo phong trào chống xâu thuế, phong trào lấy nước thánh đánh Tây. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Sơn Hòa là nơi Tỉnh ủy Phú Yên đặt căn cứ lãnh đạo cuộc cách mạng (ở buôn Ma Tí xã Cà Lúi, ở làng Bầu Bèn xã Phước Tân). Sơn Hòa cũng là nơi địch tập trung quân tổ chức nhiều chiến dịch, càn quét đánh phá khốc liệt vào các khu căn cứ cách mạng. Trong cuộc tổng tiến công nổi dậy năm 1975, quân và dân huyện Sơn Hòa đã tổ chức đánh địch từ Tây Nguyên chạy xuống Củng Sơn theo đường số 7 và giải phóng hoàn toàn Sơn Hòa vào sáng ngày 24-3-1975. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Sơn Hòa được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

 Là vùng căn cứ địa của Cách mạng trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nên trên vùng đất Sơn Hòa có nhiều di tích lịch sử, đó là nhà tù Trà Kê (thuộc thôn Tân Hội, xã Sơn Hội) nơi thực dân Pháp giam giữ các chiến sĩ cách mạng trước năm 1945, Nhà tưởng niệm Bác Hồ do cán bộ, nhân dân và lực lượng vũ trang tỉnh Phú Yên xây dựng bằng tranh tre nứa lá vào năm 1969 ở truông Bà Viên, xã Sơn Định để tỏ lòng thương tiếc và nhớ đến công lao của Người. Thị trấn Củng Sơn là nơi chính quyền Ngụy quản thúc luật sư Nguyễn Hữu Thọ, sau đó luật sư đã được quân và dân Phú Yên giải thoát đưa ra vùng giải phóng. 

Là một huyện miền núi, có nhiều núi non trùng điệp, có nhiều dân tộc cùng sinh sống, nên các huyền thoại, truyền thuyết ở Sơn Hòa thường liên quan đến các ngọn núi, các buôn làng và các câu chuyện mang âm hưởng của trường ca hay sử thi của các dân tộc miền núi.

---------------------------

[1] Theo địa chí Phú Yên: Thủy Xá và Hỏa Xá là 2 nước ở phía tây đầu nguồn Phú Yên vào thế kỷ 15.