I.2-Địa hnh tỉnh Ph Yn 

Cả ba mặt của Ph Yn đều l ni, pha bắc c dy C Mng, pha nam l dy Đại Lnh, pha ty l mạn sườn Đng của dy Trường Sơn. Ni ở Ph Yn, những ngọn cao nhất tập trung ở pha ty huyện Đồng Xun (ni Chư Treng-1.238m, ni La Hin-1.318m), ở ty nam huyện Tuy Ha (hn D-1.470m, hn Cha-1.310m) v pha nam huyện Sng Hinh (ni Chư Ninh-1.636m), cc ni cn lại nhn chung khng cao, dao động từ 300-600m. Ở trong nội thị thnh phố tuy Ha c một ni tuy khng cao nhưng rất nổi tiếng v nằm ngay bn bờ sng Ba, c Thp Nhạn cổ knh, phong cảnh trữ tnh, đ l ni Nhạn. Do địa hnh c nhiều ni đồi nn ở Ph Yn cũng lắm đo dốc. Dọc theo quốc lộ 1A c cc đo dốc tương đối di v hiểm trở, nằm trn địa bn cc huyện:

-Huyện Sng Cầu: Đo C Mng, nằm trn dy ni C Mng, c độ cao 245m, l điểm phn ranh giữa Ph Yn v Bnh Định; Đo Ty Luật (x Xun Cảnh); Đo Nại (x Xun Phương); Dốc Găng (pha nam thị trấn Sng Cầu); Dốc Qut (x Xun Thọ 1); Dốc Gnh Đỏ (cn gọi l dốc Xun Đi, x Xun Thọ 2).

-Huyện Tuy An: Dốc Vườn Xoi (cn gọi l dốc Đ Trắng x An Dn); đo Tam Giang (pha nam thị trấn Ch Thạnh); đo Qun Cau (ranh giới giữa x An Cư v An Hiệp); dốc B Ền (x An Ha).

-Huyện Đng Ha: Đo Cả (trn dy ni Đo Cả, x Ha Xun Nam).

Ngoi ra trn cc đường tỉnh, huyện, x cn nhiều đo dốc, đng kể l đo Cy Cưa ở Đồng Xun, đo Thị ở Tuy An, đo Bnh Thảo ở Sng Hinh, đo Dinh ng  trn QL25...

Cũng chnh do cấu tạo địa chất c nhiều ni đo, nn Ph Yn cũng c nhiều hang, gộp ăn su vo ni tạo thnh những cảnh quan thin nhin đẹp mắt, phn bố đều  trn khắp cc địa phương trong tỉnh. Tiu biểu l:

-Huyện Tuy Ho c cc gộp bi Xp, hốc Gạo, hốc V, hốc Răm, hốc Honh,  hốc Nhum, suối Cng, suối Lạnh, suối Mua, suối Nước Đổ, Đ Đen, Hn Đất, Ch Rang, Mng Mng.

-Thnh phố Tuy Ho c hang Trai Thuỷ (hay cn gọi Hang Dơi) ở ni Chp Chi, gộp Đ Bn.

-Huyện Tuy An c hốc B, hốc Tạ

-Huyện Sng Cầu c hốc B Beo, gộp Ho Lợi

-Huyện Đồng Xun c hốc B Chiền

-Huyện Sơn Ho c hang Thuồng Luồng, gộp Hn Huyệnh, gộp Ma Tửu

-Huyện Sng Hinh c hang Cồ...

Một điều đng lưu l hầu hết cc hang, gộp ở Ph Yn đều gắn với cuộc khng chiến chống Mỹ v l nơi đng cơ quan, đng qun của cch mạng.

Cc con sng ở Ph Yn đều bắt nguồn từ dy ni Trường Sơn ở pha ty, dy C Mng ở pha bắc v dy ni Đo Cả ở pha nam, hướng chnh l Ty Bắc-Đng Nam hoặc Ty-Đng, c độ dốc lớn nn thường cạn vo ma kh. Sng lớn nhất l sng Ba, ở thượng lưu cn gọi l Eaba, ở hạ lưu gọi l Đ Rằng, bắt nguồn từ dy ni Ngọc R (Kon Tum) cao 1.500m v đổ ra cửa Đ Diễn (thnh phố Tuy Ha), di 360km, phần chảy trong tỉnh di 90m. Sng Ba (sng Đ Rằng), cng với ni Nhạn từ lu đ tạo nn một thnh ngữ Ni Nhạn sng Đ để ni về thnh phố Tuy Ha, hay rộng hơn l ni về Ph Yn. Sng lớn thứ 2 l sng Kỳ Lộ, cn gọi l sng La Hin ở thượng nguồn v sng Ci ở hạ lưu, bắt nguồn từ dy ni cao 1.000m ở Gia Lai v Bnh Định, đổ ra cửa biển Tin Chu ở Tuy An, c chiều di 120km, phần chảy trong tỉnh l 76km. Ngoi 2 sng lớn l sng Ba v sng Kỳ Lộ, trn địa bn tỉnh cn c cc sng: Bn Thạch-cn gọi l sng Bnh Li, sng Đ Nng (huyện Đng Ha), sng Hinh, sng Krng Năng (huyện Sng Hinh), sng C Li, sng Th, sng Con, sng B L (huyện Sơn Ha), sng Cầu (huyện Sng Cầu), sng Con, sng Trong, sng Đồng B (huyện Ty Ha), sng Tr Bương, sng C (huyện Đồng Xun), sng Quy Hậu (huyện Ph Ha)...

Từ cc dng sng đổ ra biển đ tạo nn cc đầm, vũng, vịnh tuyệt đẹp. Ở Sng Cầu nổi tiếng nhất l đầm C Mng, vịnh Xun Đi, vũng Lắm (cn gọi l vũng Lấm), vũng La, vũng Chao, ở Tuy An c đầm Loan với nhiều hải sản qu hiếm như s huyết, ở Đng Ha c Vũng R nổi tiếng với những con tu khng số của Đường mn Hồ Ch Minh trn biển. Với cc đầm, vũng, vịnh đ, ngay từ thời nh Nguyễn, triều đnh cũng đ cho mở cc hải khẩu để vận chuyển, mua bn, giao lưu như những thương cảng nhỏ, đ l 6 hải khẩu: C Mng, Xun Đi, Vũng Lấm, Ph Sơn, Đ Diễn, Đ Nng.

Ph Yn c bờ biển di 198km, chạy từ C Mng đến vũng R l một trong những bờ biển tương đối đẹp. Do đặc điểm cấu tạo địa hnh c những đoạn ni ăn thng ra st biển tạo thnh những hang, động, đầm, vịnh, vũng, mũi, đảo v bn đảo. Hai vịnh Xun Đi v Vũng R l những nơi neo đậu tu thuyền trnh gi bo v c thể biến thnh hải cảng cho cc tu c trọng tải lớn ra vo. Bờ biển Ph Yn c những đoạn trải di với những bi ct trắng mịn v hng thuỳ dương chạy men theo tựa như mi tc thiếu nữ xo di trn tấm thn trắng ngọc ng của những tin nữ nằm trn bờ biển r ro sng nhạc. Đ l bi Tin huyện Sng Cầu hay bi biển Mỹ thnh phố Tuy Ho. Đất v ni chạy ra tận biển tạo thnh những đảo v bn đảo đẹp như đảo hn Nần hay cn gọi l đảo Bn Than nằm trong đầm C Mng; đảo Nhất Tự Sơn thuộc địa phận thn Khoan Hậu Sng Cầu hay cc bn đảo Vịnh Ho, Xun Thịnh, Vũng R           

Cũng chnh do địa hnh phức tạp như vậy, nn ở Ph Yn c những mỏm đ nh ra tận biển xa như một bn tay nu lấy biển cả vo st gần đất liền. Một trong những mỏm nổi tiếng l mũi Nạy hay cn gọi l Cap Varella, l điểm cực đng của Tổ quốc trn đất liền. Ngay trong thời thuộc địa, người Php đ cho xy ngọn hải đăng ở đy để hướng dẫn tu thuyền qua lại. Một mỏn đ khc ở Tuy An nổi tiếng khng chỉ ở trong tỉnh m cả nước-đ l gnh Đ Dĩa (Đĩa). Cc cột đ ở đy c tiết diện hnh lục gic hoặc hnh trn giống như ci đĩa, được dựng đứng thnh từng cột, liền kht nhau v rất đều.

Ở Ph Yn c 3 cao nguyn, nhưng nổi tiếng nhất nhờ đất đai tr ph, kh hậu n ha mt mẻ l cao nguyn Vn Ha. L một vng đất đỏ bazan, nằm ở độ cao 400m trn địa bn cc x Sơn Xun, Sơn Long v Sơn Định của huyện Sơn Ha, cao nguyn Vn Ha nổi tiếng từ lu với thơm, mt chợ Đồn v nhiều loại cy ăn quả khc. Tiếp gip với cao nguyn Vn Ha về pha đng l cao nguyn An Xun thuộc x An Xun huyện Tuy An. Nơi đy c kh hậu mt mẻ v một loại tr ngon nổi tiếng l tr An Xun. Sơn Ha cn c cao nguyn Tr K nằm ở x Sơn Hội, kh hậu v đất đai khng tốt bằng cao nguyn Vn Ha.

Đồng bằng Ph Yn được bồi đắp chủ yếu nhờ 3 con sng lớn: Sng Ba, sng Bn Thạch bồi đắp nn đồng bằng Tuy Ha v sng Kỳ Lộ bồi đắp nn đồng bằng Tuy An v Đồng Xun, trong đ đồng bằng Tuy Ha được xem như l vựa la của miền Trung. Trước kia cnh đồng Tuy Ha chỉ canh tc được một vụ la, nhưng từ khi cng trnh thủy nng Đồng Cam được hon thnh vo năm 1932 th hệ thống nng giang ny đ tưới cho gần 19.000ha đảm bảo canh tc 2 vụ, gp phần lm cho sản lượng la ở Tuy Ha tăng vọt.