Vũng Rô                                                                                                                           Ảnh: Trần Quỳ

 

IV- TRUYỀN THUYẾT HUYỀN THOẠI Ở PHÚ YÊN VỚI MỐI QUAN HỆ TRONG KHU VỰC NAM TRUNG BỘ 

Phú Yên là một tỉnh trong khu vực Nam Trung bộ, tiếp giáp với các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa, Gia Lai, Đắc Lắc, song mối quan hệ và giao thoa văn hóa-xã hội chủ yếu là với tỉnh Bình Định, Khánh Hòa bằng con đường bộ từ thời vua Lê Thánh Tông đi mở cõi. Còn muốn giao lưu trực tiếp với 2 tỉnh Gia Lai và Đắc Lắc qua hướng Tây thì vào thời đó và những năm sau này là không thể, bởi đó là vùng rừng núi trùng điệp, đường sá chưa thông quan, lại là vùng đất Hỏa Xá và Thủy Xá trong mối quan hệ phức tạp, dù rằng các phần đất này đều chịu cống nạp hàng năm theo như Lê Qúy Đôn ghi lại trong Phủ Biên Tạp Lục. Thuận lợi hơn là qua Bình Định để đến Gia Lai và qua Khánh Hòa để đến Đắc Lắc. Chính vì mối quan hệ gần gũi với 2 tỉnh Bình Định và Khánh Hòa mà từ thời xa xưa đã tồn tại câu ca dao:

           Anh về Bình Định thăm cha

Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em. 

          Ngoài ra, ngày xưa vua chúa nước ta chủ trương Nam tiến chứ không chủ trương Tây tiến lên Tây Nguyên, bởi vậy mà câu ca dao trên là kết quả của các cuộc nhân duyên theo quá trình Nam tiến.

Tuy nhiên, do đặc điểm địa lý của Phú Yên, phía bắc là đèo Cù Mông cách trở, phía nam là dãy đèo Cả trùng điệp nên Phú Yên gần như hoàn toàn bị cô lập trong lòng chảo ba bên là núi cao, suối sâu và trước mặt là biển Đông mênh mông. Khi chưa có tuyến quốc lộ 1A trải nhựa và tuyến đường sắt xuyên Việt thì Phú Yên dường như bị cô lập với bên ngoài, mỗi lần về “thăm cha”, “thăm em” không khỏi ngại ngùng vì đèo cao, suối sâu. Cái sự cách trở về địa lý đó cũng dẫn theo sự cách trở trong giao thoa về văn hóa, xã hội. Các truyền thuyết, huyền thoại của Phú Yên cũng bị chi phối bởi đặc điểm đó. Vì vậy nên các truyền thuyết, huyền thoại có liên quan đến các địa danh ở Phú Yên cũng bị bó hẹp trong đời sống văn hóa xã hội của địa phương.

          Điểm lại gần 60 câu chuyện truyền thuyết và huyền thoại có liên quan đến các di tích lịch sử và danh thắng sưu tầm được ở Phú Yên, nội dung của chúng chủ yếu chỉ bó hẹp trong đời sống văn hóa xã hội của tỉnh và gắn với các địa danh của tỉnh.