IV.2-Huyền thoại ở Phú Yên với mối quan hệ trong khu vực

Như đă tŕnh bày ở trên, huyền thoại là những câu chuyện hoàn toàn do tưởng tượng, mang yếu tố huyền hoặc, kỳ lạ, do đó mà mội dung câu chuyện không bị ràng buộc bởi không gian, thời gian, nội dung câu chuyện ở địa phương này đôi khi có những nét tương đồng với địa phương khác, nhất là về h́nh tượng nhân vật hoặc diễn biến sự việc trong các câu chuyện.

Qua sưu tầm,cj oihu" Vu luog­êi ®̃a ph­¬ng: Cam ch̃u vµ nghiên cứu có thể phân thành 2 loại: Loại có nét tương đồng với các huyền thoại ở địa phương khác và loại không có nét tương đồng với các huyền thoại ở địa phương khác (chỉ có ở Phú Yên). 

IV.2.1-Các huyền thoại ở miền núi Phú Yên: 

*Truyện có nét tương đồng với các địa phương khác.

Qua phân tích các huyền thoại sưu tầm được, một số truyện sau đây có nét tương đồng với các địa phương khác:

-Ḥn Ông và chiếc đầu Chi Lơi

-Dấu chân Y Rít và bến nước buôn Chơ.

-Ông Chăm Mùng và con thuồng luồng.

-Núi Mẹ Bồng Con...

Các truyện nói trên đều có những nét tưong đồng với các địa phương khác ở h́nh tượng nhân nhân vật chính. Trong truyện, nhân vật chính đều là những chàng trai khôi ngô tuấn tú, sức mạnh hơn người, đạo đức trong sáng, luôn giúp đỡ người khác, sẵn sàng hy sinh thân ḿnh v́ cộng đồng. Các huyền thoại này đều mang âm hưởng của trường ca các dân tộc miền núi (Trường ca Đam San, trường ca Chi Liêu, trường ca ông bà Hbia Lơđă...), có những nét giống với huyền thoại của châu Âu như Trái tim Đancô của Nga… Đây là nét nổi bật, là đặc trưng văn hoá Tây Nguyên. Riêng truyện Núi mẹ Bồng Con có nét tương đồng với Ḥn Vọng Phu ở Khánh Hoà, ḥn Vọng Phu ở núi Nhọ Thanh Hoá, và nàng Tô Thị ở Lạng Sơn. 

*Truyện không có  nét tương đồng với các địa phương khác.

Gồm các truyện sau đây:

-Huyền thoại vực Phun. Và sông Bánh Li

-Tiên nữ bàu Hương.

-Vườn chè trên núi Chúa.

-Ông Ruộng và đồng Bàu Sấu.

-Chuyện bà Đào Thị ở làng Cẩm Thạch

-Truông Bà Viên.

-Các câu chuyện về sông Ba.

-Suối Chồng Mâm.

-Huyền thoại về sông Kỳ Lộ và chiếc đầu vua Lới.

-Ḥn Ông ḥn Bà trên núi La Hiên.

-Chuyện t́nh bên thác H’Ly

-Truyền thuyết về con lươn ở buôn Đức

-Sự tích hang Cồ

-Nàng H’Pia, H’Lúi và con voi rừng...

Những huyền thoại trên đây đều gắn với một địa danh cụ thể của Phú Yên và mang những nét văn hoá riêng của Phú Yên, bởi vậy mà không có nét tương đồng với các địa phương khác. 

IV.2.2- Các huyền thoại ở đồng bằng Phú Yên: 

* Truyện có nét tương đồng với các địa phương khác.

-Chùa Lầu và thiên t́nh sử, có nét tương đồng ở kết cấu câu chuyện là t́nh yêu nam nữ tan vỡ do hoàn cảnh gia đ́nh (môtíp này khá phổ biến, ở thế giới có các truyện như Rômêo Juliet, ở Việt Nam như Lan và Điệp...).

-Huyền thoại về tên gọi đầm Ô Loan, có nét tiết tương đồng ở chi tiết tiên nữ xuống trần dạo chơi, gặp nạn, hoặc đem ḷng yêu người trần..

-Tiên nữ ở băi Tiên, có nét tương đồng ở chi tiết tiên nữ xuống trần dạo chơi, gặp người trần (thường là các thư sinh).

-Bàn cờ ở Gành Tướng, Bàn cờ tiên ở Đập Hàn, có nét tương đồng ở chi tiết các ông tiên xuống trần dạo chơi, đánh cờ, dấu vết c̣n lại là bàn cờ trên tảng đá.

-Hoàng tử của Long Vương lạc vào cù lao Ông Xá, có nét tương đồng ở chi tiết con của Ngọc Hoàng hay Long Vương xuống trần dạo chơi, bị mắc nạn.

-Huyền thoại về người khổng lồ dời núi lấp biển, có nét tương đồng h́nh tượng người thiên sứ khổng lồ dời núi lấp biển.

-Huyền thoại về các hồn ma ở chợ Ma Liên, có nét tương đồng ở chi tiết ma tiên trêu ghẹo người trần.

-Mũi Điện và huyền thoại về quả trứng vàng của Đông Hải Long Phi: Sau khi đọc lại “Lĩnh Nam Chích Quái” của Trần Thế Pháp về chuyện Thần Châu Long Vương, chúng tôi phát hiện câu chuyện kể ở Phú Yên na ná như trong Lĩnh Nam Chích Quái. Đối chiếu chi tiết chim thần báo mộng cho người tiều phu sau này trở nên giàu có nhờ chuyển nghề đốn củi, t́m trầm sang nghề ṃ ngọc trai và chi tiết anh em nhà họ Đặng được báo mộng mang khúc gỗ (là con của bà Đông Hải Long phi-vợ Đông Hải Long Vương tư thông với Viêm Long Vương mà sinh ra) về thờ. Sau này cả anh em nhà họ Đặng cũng giàu có nhờ ṃ ngọc trai.

Chúng tôi cho rằng, có thể, một nho sinh nào đó khi đứng nh́n mũi Điện với phong cảnh hữu t́nh trời mây non nước, biển rộng mênh mông, ngước lên là núi cao hùng vĩ, liên tưởng lại chuyện kể của Trần Thế Pháp rồi tô vẽ theo cách riêng của ḿnh, kể lại cho người nhà, hàng xóm nghe…và cứ thế truyền tụng từ thời này qua thời nọ để đến nay trở thành câu chuyện truyền miệng trong dân gian.

* Truyện không có nét tương đồng với các địa phương khác (chỉ có ở Phú Yên):

-Huyền thoại về tên gọi đèo Cù Mông

-Chuyện trâu thần.       

-Lă Vọng câu cá.

-Gành Đá Đĩa và huyền thoại về kho báu biến thành đá

-Huyền thoại hang Hổ và hang Chùa

-Tiếng khóc trên đèo Cù Mông.

-Xoài Đá Trắng ở chùa Từ Quang.

-Long Thuỷ, chuyện rồng phun nước cứu dân.

Đây là những chuyện có liên quan đến những địa danh cụ thể của Phú Yên 

 Như vậy, qua thống kê, phân tích và so sánh các truyền thuyết và huyền thoại đă sưu tầm được ở Phú Yên với các địa phương khác, chúng ta có thể rút ra một số nhận xét sau đây: 

-Các truyền thuyết:

Hầu hết mang đậm dấu ấn của vùng đất Phú Yên, không bị ảnh hưởng từ các vùng miền khác.

-Các huyền thoại:

-Loại có những nét tương đồng với các địa phương khác: 11 truyện (7 truyện ở đồng bằng, 4 truyện ở miền núi ). Đây là những truyện mang âm hưởng của trường ca các dân tộc miền núi, hoặc là những truyện về thần tiên giáng trần ở đồng bằng.

-Loại không có những nét tương đồng với các địa phương khác, chỉ có Phú Yên: 19 truyện (8 truyện ở đồng bằng, 11 truyện ở miền núi). Đây là những truyện gắn với một địa danh cụ thể trên đất Phú Yên.

Điều này hoàn toàn hợp lư, bởi như chúng tôi đă phân tích ở trên, truyền thuyết nhất thiết phải gắn với những nhân vật hay sự kiện trong lịch sử, các truyền thuyết trên là những chuyện xảy ra ở Phú Yên nên không bị ảnh hưởng từ nơi khác. C̣n huyền thoại là truyện hoàn toàn do tưởng tượng, không bị ràng buộc về không gian và thời gian, nên dễ bị giao thoa, ảnh hưởng lẫn nhau.