IV.1-Truyền thuyết ở Phú Yên với mối quan hệ trong khu vực         

          Về mặt nội dung, các truyền thuyết sưu tầm được ở Phú Yên hầu hết chỉ liên quan đến những nhân vật và sự kiện xảy ra trên vùng đất Phú Yên mà không liên quan và cũng không có nét tương đồng với các tỉnh khác trong khu vực. Những truyện sau đây chỉ có ở Phú Yên và theo chúng tôi chỉ có một bản duy nhất (không có dị bản) v́ nó gắn liền với những nhân vật cụ thể hoặc sự kiện lịch sử cụ thể xảy ra trên vùng đất Phú Yên, không thấy giống với truyện ở nơi khác:

          -Truyền thuyết về núi Đá Bia .

-Xoài Đá Trắng ở chùa Từ Quang.

-Núi Nhạn sông Đà và chuyện xây tháp (Trên dải đất miền Trung, nhiều tỉnh có tháp Chăm, nhưng chuyện thách đố xây tháp giữa ông Lương Văn Chánh với người Chăm th́ chỉ có ở Phú Yên).

   -Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc ở đầm Cù Mông. (Mặc dù Nguyễn Ánh là nhân vật lịch sử tầm cỡ quốc gia, nhiều địa phương có truyện liên quan đến Nguyễn Ánh, nhưng câu chuyện về bà Phạm Thị th́ có địa chỉ cụ thể là ḥn Nần trong đầm Cù Mông với 4 chữ Nữ Nhi Phù Quốc).

          -Ngôi miếu thờ bà Trang. Là chuyện về bà Trang cứu Chúa ở Tuy An và ở Đông Hoà.

   -Truyền thuyết về ngôi chùa cổ trên ḥn Chùa.

   -Tiếng khóc trên đèo Cù Mông.

          -Truyền thuyết về Ḥn Bồ ở vũng Lắm.

-Truyền thuyết về dấu chân của Nguyễn Ánh ở vũng La... 

Trong số các truyền thuyết sưu tầm được ở Phú Yên có một số truyền thuyết liên quan đến Cao Biền. Cao Biền là một nhân vật có thật, là một vị tướng giỏi đời nhà Đường của Trung Hoa, theo đồn đại trong dân gian th́ ông có tài điều khiển âm binh, trấn yểm long mạch...Có nhiều truyền thuyết về vị tướng này ở nhiều địa phưong trong cả nước. Ở Phú Yên những truyền thuyết về ông chủ yếu liên quan đến địa danh đầm Ô Loan và cũng giống như ở các địa phương khác, đều mang tính hài hước và kết thúc bằng việc ông bị thất bại trong mưu đồ đô hộ nước Nam.

Ở Phú Yên, con quạ của Cao Biền cưỡi bị dân Phú Yên bắn rớt tạo thành đầm Ô Loan, giày mũ văng ra hóa thành các đảo ḥn Măo, ḥn Giày, máu ngựa của ông phun ra tạo nên gành Đỏ, rồi cuối cùng ông chết gục trên băi cát An Hải.

Ở Hà Bắc có núi Bát Vạn, mà theo dân gian là nơi Cao Biền dùng tám vạn cái tháp bằng đất nung để trấn yểm nhưng thất bại nên có tên là núi Bát Vạn. Ở Ninh B́nh có núi Cánh Diều là nơi Cao Biền cưỡi diều bay qua bị dân bắn rơi mà thành tên. Có truyện kể Cao Biền dùng đậu để luyện âm binh, nhưng chưa đủ ngày tháng nên chúng chỉ run lẩy bẩy không làm được ǵ, v́ thế trong dân gian mới có câu “Lẩy bẩy như Cao Biền dậy non” mang ư nghĩa châm biếm hài hước.

Mặc dù Cao Biền là một nhân vật nổi tiếng, song những truyền thuyết về ông sưu tầm được ở Phú Yên mang màu sắc rất đặc trưng Phú Yên, bởi nó gắn với những địa danh cụ thể, sự việc cụ thể và có cả một bài vè về ông gắn với đầm Ô Loan. Nét chung nhất với các địa phương khác về nhân vật Cao Biền là các truyện đều mang tính hài hước và đều nói về sự thất bại của Cao Biền ở nước Nam

Về mặt hính thức, tư duy, các truyền thuyết ở Phú Yên cũng có bố cục, kết cấu…tương tự như ở các địa phương khác. Những câu chuyện thường có kết thúc có hậu. Kẻ xấu bị trừng trị, người tốt được đền đáp. Trong các truyện đều có những chi tiết kỳ lạ, hoang đường liên quan đến nhân vật chính.