Vũng Lắm                                                                                                           Ảnh: Trần Quỳ

 

II- TRUYỀN THUYẾT, HUYỀN THOẠI VỚI NHỮNG THỂ LOẠI SÁNG TÁC DÂN GIAN KHÁC 

Để so sánh truyền thuyết, huyền thoại với những thể loại sáng tác dân gian khác, chúng ta hăy điểm qua một số khái niệm có liên quan. 

* Huyền sử: “Là chuyện truyền thuyết có tính chất huyền hoặc, hoang đường”.[51, tr.471]. Nội dung có liên quan đến các nhân vật và sự kiện lịch sử. 

* Dă sử: Là kư ức lịch sử được lưu truyền trong dân gian. Khác với chính sử do nhà nước tổ chức hoặc các học giả biên soạn và ấn hành. Từ điển Tiếng Việt 1992, định nghĩa dă sử là: “Lịch sử ghi chép những chuyện lưu truyền trong dân gian, do tư nhân viết, phân biệt với chính sử”. [51, tr.245]. Nội dung có liên quan đến các nhân vật và sự kiện lịch sử. 

* Thần thoại:“Truyện kể dân gian về các vị thần, phản ánh những khát vọng của con người thời cổ trong đấu tranh chinh phục thiên nhiên”. [51, tr.909]. Nội dung không liên quan đến các nhân vật hay sự kiện lịch sử.  

* Truyện cổ tích: “Là truyện cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xă hội, thể hiện t́nh cảm, đạo đức, mơ ước của nhân dân, về h́nh thức thường mang nhiều yếu tố thần kỳ, tượng trưng và ước lệ”. [51, tr.1034]. Đây là một trong những thể loại văn học dân gian quan trọng và phổ biến rộng răi. Truyện cổ tích có các loại như: Truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích hiện thực, truyện cổ tích phiêu lưu, truyện cổ tích thế sự. Điểm chung của truyện cổ tích là:  Nội dung không liên quan đến các nhân vật hay sự kiện lịch sử.  

II.1-So sánh giữa truyền thuyết với huyền sử và dă sử 

*So sánh truyền thuyết với huyền sử:

Như đă tŕnh bày ở trên, những đặc điểm cơ bản của truyền thuyết là: Là chuyện dân gian truyền miệng. Về các nhân vật và sự kiện có liên quan đến lịch sử. Thường mang nhiều yếu tố thần kỳ.

C̣n huyền sử là chuyện truyền thuyết có tính chất huyền hoặc, hoang đường.

Đối chiếu với huyền sử, ta thấy, giữa 2 thể loại truyền thuyết và huyền sử có nhiều nét tương đồng: Cả 2 đều là truyện truyền thuyết, đều là truyện dân gian truyền miệng, có liên quan đến nhân vật hay sự kiện trong lịch sử và đều mang những yếu tố thần kỳ, hoặc huyền hoặc, hoang đường. Tuy nhiên, trong thể loại huyền sử, yếu tố thần kỳ, huyền hoặc, hoang đường đậm nét hơn so với truyền thuyết. Trong các truyền thuyết sưu tầm được ở Phú Yên, có những truyện truyền thuyết sau đây gần với huyền sử: Tiếng khóc trên đèo Cù Mông, Truyền thuyết g̣ Cà và vực Linh Thiêng, Truyền thuyết về hồ Hảo Sơn… 

*So sánh truyền thuyết với dă sử:

C̣n truyện dă sử, theo định nghĩa, là kư ức lịch sử được lưu truyền trong dân gian. Khác với chính sử do nhà nước tổ chức hoặc các học giả biên soạn và ấn hành. Đối chiếu với thể loại truyền thuyết ta thấy, cả hai thể loại này có nét chung đều là truyện dân gian và đều liên quan đến lịch sử. Trong dă sử, v́ yếu tố lịch sử được đặt lên hàng đầu (trong tên gọi có từ “sử”, trong định nghĩa có cụm từ “kư ức lịch sử”, cho nên truyện dă sử gần với lịch sử hơn. Ngoài ra, trong truyện dă sử ít có, hoặc không có những yếu tố thần kỳ. Thực chất có thể coi dă sử là truyện truyền thuyết không mang yếu tố thần kỳ. Có thể kể ra đây một số truyện truyền thuyết mang đặc điểm của truyện dă sử: Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc ở đầm Cù Mông, Ngôi miếu thờ bà Trang, Truyền thuyết về ḥn Bồ ở vũng Lắm, Ngôi miếu thờ bà Trang ở làng Hảo Sơn, Huyền thoại hang Hổ và hang Chùa…Các câu chuyện này, ít nhiều đều liên quan đến nhân vật hoặc sự kiện có thật diễn ra trong lịch sử, nhưng không được ghi chép trong chính sử và không mang yếu tố thần kỳ. 

II.2-So sánh giữa huyền thoại với thần thoại và cổ tích 

*So sánh huyền thoại với thần thoại.

Đặc điểm của truyện huyền thoại là: Chuyện dân gian truyền miệng. Mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng. Chuyện không liên quan đến nhân vật hay sự kiện lịch sử. Tuy nhiên trong một số trường hợp cụ thể, nhân vật lịch sử có thể trở thành nhân vật huyền thoại.

C̣n thần thoại là: Truyện kể dân gian về các vị thần, phản ánh những khát vọng của con người thời cổ trong đấu tranh chinh phục thiên nhiên”.

Đặc điểm chung của 2 thể loại này: Đều là truyện dân gian.

Truyện thần thoại là về các vị thần. Điều này có nghĩa là truyện mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ v́ đây là khả năng đặc biệt của các vị thần-là điểm khác biệt quan trọng so với người trần. Và lẽ dĩ nhiên, truyện về các vị thần là do con người tưởng tuợng ra chứ hoàn toàn không có trong lịch sử. Nghĩa là, thần thoại cũng mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ và hoàn toàn do con người tưởng tượng ra.

Từ đây, ta có thể rút ra nhận xét: Huyền thoại và thần thoaị có nét tương đồng là truyện dân gian, đều mang yếu tố huyền hoặc hay kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng. Điểm khác biệt là thần thoại là truyện kể về các vị thần, c̣n huyền thoại có thể kể về nhiều nội dung khác. Qua sưu tầm, phân tích, chúng tôi thấy, một số truyện huyền thoại sau đây mang đặc điểm của thần thoại: Hoàng tử của Long Vương lạc vào cù lao Ông Xá, Huyền thoại về người khổng lồ dời núi lấp biển, Mũi Điện và huyền thoại về quả trứng vàng của Đông Hải Long Phi…Đây là những truyện nói về các vị thần tiên từ trên trời xuống trần gian giúp con người, hoặc dạo chơi và để lại những dấu ấn về sự hiện diện của họ trên mặt đất. 

*So sánh huyền thoại với cổ tích.

Truyện cổ tích, như đă nêu ở trên, là truyện cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xă hội, thể hiện t́nh cảm, đạo đức, mơ ước của nhân dân, về h́nh thức thường mang nhiều yếu tố thần kỳ, tượng trưng và ước lệ. Như vậy, giữa huyền thoại và truyện cổ tích có nhiều nét tương đồng. Chúng đều là truyện dân gian, đều mang nhiều yếu tố thần kỳ, đều do nhân dân tưởng tượng ra, hoàn toàn không liên quan đến nhân vật hay sự kiện lịch sử.

Điểm khác biệt quan trọng có thể phân biệt truyện cổ tích với huyền thoại là: Về h́nh thức thể hiện th́ truyện cổ tích mang nhiều yếu tố tượng trưng và ước lệ, về nội dung th́ truyện cổ tích phản ánh cuộc đấu tranh trong xă hội, thể hiện t́nh cảm, đạo đức, mơ ước của nhân dân (Tấm Cám, Bánh chưng bánh dày, Thạch Sanh…). C̣n huyền thoại có nội dung đa dạng hơn và không nhất thiết phải mang yếu tố tượng trưng và ước lệ. Đối chiếu với các truyện huyền thoại sưu tầm được ở Phú Yên liên quan đến di tích lịch sử và danh thắng, một số huyền thoại sau đây mang yếu tố của truyện cổ tích, đó là các truyện: Tiên nữ ở bàu Hương, Chuyện bà Đào Thị và bầy rắn, Vườn chè trên Núi Chúa.