Hoàng hôn trên đầm Ô Loan                                                                             Ảnh: Đào Minh Hiệp

 

III-TRUYỀN THUYẾT HUYỀN THOẠI

TRÊN VÙNG ĐẤT TUY AN

  Huyện Tuy An nằm ở phía nam Sông Cầu và phía bắc thành phố Tuy Hòa, còn phía đông giáp biển Đông,  phía tây giáp huyện Đồng Xuân và huyện Sơn Hòa. Trên đường Nam tiến, sau khi qua Sông Cầu là đến Tuy An. Từ năm 1611 đến năm 1899, Tuy An thuộc huyện Đồng Xuân, sau đó trở thành một đơn vị hành chính cấp huyện độc lập, trong đó có một năm 1977-1978 lại được nhập chung với Đồng Xuân thành Xuân An.

Huyện Tuy An có dân số hơn 118 ngàn người, diện tích 435 km2 với 2 dạng địa hình là vùng đồi núi và vùng đồng bằng, thấp dần từ tây sang đông. Bờ biển dài với các đảo hòn Dứa, hòn Yến...Đặc biệt, ở Tuy An có 2 di tích danh thắng cấp quốc gia được nhiều người biết đến và đã đi vào thơ ca nhạc họa, đó là đầm Ô Loan và gành Đá Đĩa.

 Về chiều dài lịch sử, Tuy An đã có thời được chọn làm nơi đóng cơ quan của tỉnh Phú Yên từ rất sớm.Từ thời chúa Nguyễn, thôn Hội Phú xã An Ninh Tây của Tuy An  được chọn làm đất đóng dinh Trấn Biên, đến thời vua Minh Mạng được chuyển đến thôn Long Uyên xã An Dân. Từ năm 1888, dinh Trấn Biên được chuyển ra thôn Tân Thạnh thuộc xã Xuân Thọ, bên cạnh tòa công sứ Pháp. Năm 1771, khi phong trào Tây Sơn bắt đầu phát triển, vùng đất Tuy An trở thành nơi tranh chấp quyết liệt giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn. Cũng chính tại vùng đất Tuy An này vào năm 1885 khi vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương kêu gọi nhân dân đứng lên chống Pháp thì ông Lê Thành Phương-một nhân sĩ yêu nước ở Tuy An đã tập hợp lực lượng nghĩa quân hưởng ứng phong trào, tổ chức đánh Pháp. Mặc dù phong trào chỉ tồn tại trong 2 năm rồi bị quân Pháp dìm trong biển máu, nhiều lãnh tụ của phong trào bị địch bắt và hành quyết nhưng tinh thần yêu nước quật cường của các nghĩa quân vẫn còn lưu danh mãi đến ngày nay. Sang đầu thế kỷ 20 nhân dân Tuy An hưỏng ứng phong trào Duy Tân và phong trào chống sưu thuế do các ông Nguyễn Hữu Dực, Huỳnh Tấn Phòng, Lê Hanh ở Tuy Hoà khởi xướng và lãnh đạo. Từ khi phong trào kháng chiến chống Pháp có Đảng lãnh đạo, tháng 11-1935 ở Tuy An thành lập Liên chi bộ Đảng Cộng sản Đông Dương phía nam, năm 1936 thành lập Phủ ủy. Cuộc kháng chiến chống Pháp kêt thúc chưa được bao lâu thì ngày 7-9-1954 chính quyền Ngô Đình Diệm đã gây ra vụ thảm sát dân lành vô cùng dã man ở Ngân Sơn, Chí Thạnh. Nhờ những thành tích vẻ vang trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, huyện Tuy An được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

 Về Văn hóa, Tuy An là nơi Phật giáo và Thiên chúa giáo phát triển mạnh, nhiều ngôi chùa đã được xây dựng và hoạt động từ rất lâu như chùa Tổ (Bát Nhã), chùa Đá Trắng (Từ Quang), chùa Châu Lâm, chùa Đồng Mạ... nhà thờ Mằng Lăng đựơc xây dựng vào năm 1892. Nhiều nhà tu hành đạo cao đức trọng đã trở nên nổi tiếng không chỉ trong tỉnh mà trong cả khu vực như các vị thiền sư Liễu Quán, Giác Ngộ, Diệu Nghiêm và thầy giảng Andre Phú Yên. Bên cạnh di tích danh thắng nổi tiếng đầm Ô Loan từ lâu đã xuất hiện một lễ hội cũng rất nổi tiếng là lễ hội Cầu ngư ở đầm Ô Loan được tổ chức hàng năm vào ngày mùng 7 tháng giêng âm lịch. Cũng trong đầm này còn có một món ăn đặc sản  là sò huyết Ô Loan, cùng với các đặc sản khác như xoài Đá Trắng, gỏi cá giếc, bánh tráng Hòa Đa...tạo nên một nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực của Tuy An.

 Do cấu tạo địa chất, trên bờ biển An Ninh Đông có một gành đá với những hình dạng rất đặc biệt, tạo nên một thắng cảnh độc đáo. Các cột đã ở đây có tiết diện hình lục giác hoặc hình tròn giống như cái đĩa, được dựng đứng thành từng cột, liền khít nhau và rất đều. Chính vì hình dạng của các cột đá mà danh thắng này mới có tên là Gành Đá Đĩa (Dĩa). Cũng liên quan đến đá, ở Tuy An còn có hai nhạc cụ bằng đá cũng rất độc đáo, đó là đàn đá và tù và đá (còn gọi là kèn đá hay cóc đá). Đàn đá Tuy An được phát hiện năm 1991 ở thôn Trung Lương, xã An Nghiệp là một bộ đàn đá cổ xưa đích thực, có độ chuẩn về cung bậc thuộc loại chính xác nhất nên có thể sử dụng để hòa tấu với các nhạc cụ dân tộc khác như kìm, nhị, tranh, goong, kni...Tù và đá Tuy An (có 2 cái tạo thành một bộ) là loại nhạc cụ được kích âm bằng hơi, có thang âm rất lạ mà mỗi khi tấu lên thường gợi cho người nghe một cám giác hoang sơ thời tiền sử. Tù và đá chưa từng thấy ở địa phương nào khác trong cả nước.

Một điều đặc biệt rất đáng quan tâm trên vùng đất Tuy An là các di sản văn hóa ở đây phong phú hơn bất cứ nơi nào khác trong tỉnh. Trong số 13 di tích lịch sử danh thắng cấp quốc gia của Phú Yên thì Tuy An có đến 5 di tích, đó là: Di tích lịch sử mộ và đền thờ Lê Thành Phương, Di tích lịch sử văn hóa chùa Từ Quang, Di tích lịch sử danh thắng đầm Ô Loan, Di tích thắng cảnh gành đã Đĩa, Di tích lịch sử vụ thảm sát Ngân Sơn-Chí Thạnh. Đó là chưa kể đến hơn 100 di tích các loại khác.

 Với các di tích danh thắng độc đáo và nổi tiếng khắp cả nước như đầm Ô Loan, gành Đá Đĩa, các di tích lịch sử và văn hóa như đền thờ Lê Thành Phương, chùa Từ Quang và các di sản văn hóa độc đáo khác, trên vùng đất Tuy An cũng xuất hiện nhiều huyền thoại và truyền thuyết mang đậm tính nhân văn, đó là các câu chuyên về tên gọi đầm Ô Loan, về mối tình đôi lứa có liên quan đến chùa Phước Lâm Tự (chùa Lầu), về những trái xoài ở chùa Từ Quang (Xoài Đá Trắng),về gành Đá Đĩa, về miếu thờ Bà Trang, về Mả Cao Biền...