III.2-H́nh thức thể hiện của truyện truyền thuyết, huyền thoại         

          Như đă phân tích, huyền thoại là hoàn toàn do tưởng tượng và luôn mong yeho ba Leoang yếu tố huyền hoặc, kỳ lạ, c̣n truyền thuyết là những câu chuyện liên quan đến các nhân vật hoặc sự kiện trong lịch sử và thường mang yếu tố thần kỳ.

          Tuy nhiên nói như vậy không phải câu chuyện truyền thuyết nào ở Phú Yên liên quan đến các di tích lịch sử danh thắng cũng mang yếu tố thần kỳ. Có những câu chuyện, liên quan đến các nhân vật hoặc sự kiện trong lịch sử, song không mang màu sắc thần kỳ, huyền bí. Có thể v́ đó là những nhân vật hay sự kiện không quan trọng nên không được ghi lại trong chính sử, hoặc do nhân dân v́ một lư do nào đó đă nghĩ ra rồi gán câu chuyện đó cho nhân vật hay sự kiện và được lưu truyền trong dân gian. Những truyện như vậy  thuộc loại truyền thuyết nhưng không mang yếu tố thần kỳ. Xét về mặt thể loại th́ chúng mang yếu tố của chuyện dă sử.

          Truyện Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc ở đầm Cù Mông là một truyện điển h́nh thuộc loại truyền thuyết nhưng không mang yếu tố thần kỳ.

  Nội dung câu chuyện nói về việc Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi, dạt xuống ḥn Nần ở đầm Cù Mông. Bà Phạm Thị một phụ nữ nông dân chất phác, chân yếu tay mềm chứng kiến cảnh hoạn nạn của Nguyễn Ánh đă không nỡ bỏ mặc ông hoặc trao ông vào tay quân lính nhà Tây Sơn. Bà đă làm những chiếc bánh nậm để nuôi ông với tâm niệm giản dị “thấy người cùng đường mà không giúp là kẻ không có ḷng nhân, lại bắt nộp để nhận vàng bạc châu báu là kẻ bất lương”. Sau này, khi qua cơn hoạn nạn, lên ngôi vàng, Nguyễn Ánh đă cho người t́m bà để báo đáp ân xưa và phong cho bà 4 chữ “Nữ Nhi Phù Quốc”.

Toàn bộ câu chuyện chỉ kể về tấm ḷng chân thành và đôn hậu của người dân Phú Yên thông qua h́nh ảnh người phụ nữ nông thôn chất phác là bà Phạm Thị. Trong truyện không có chi tiết nào mang yếu tố thần kỳ, thần bí, nhưng có liên quan đến nhân vật có thật trong lịch sử là Nguyễn Ánh và sự kiện có thật là Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi. Câu chuyện không được ghi lại trong chính sử, mà chỉ được truyền lại trong dân gian, các nhân chứng và vật chứng đều không có (hoặc không c̣n) do đó ta chỉ có thể xếp nó vào thể loại truyền thuyết, nhưng không mang yếu tố thần kỳ.

Cũng liên quan đến Nguyễn Ánh c̣n có câu chuyện bà Trang cứu Chúa ở Tuy An (Ngôi miếu thờ bà Trang). Đây cũng là dạng truyền thuyết nhưng không mang yếu tố thần kỳ. Chuyện Nguyễn Ánh phải chạy đến Tuy An cũng là có thật, nhưng cứu như cách bà Trang cứu Chúa ở Tuy An có lẽ chủ yếu là do trí tưởng tượng phong phú của dân gian, nhằm ca ngợi ḷng can đảm, mưu trí của người phụ nữ Phú Yên. Về mặt logic th́ câu chuyện bà Trang cứu Chúa ở Tuy An không hợp lư bằng chuyện bà Trang cứu Chúa ở Hảo Sơn, huyện Đông Ḥa (Ngôi miếu thờ bà Trang ở làng Hảo Sơn). Ở Hảo Sơn bà Trang chỉ đưa Chúa vào hang rồi lấy đá che, lấp lại. C̣n ở Tuy An, th́ quân Tây Sơn đă đuổi đến bên kia bờ, ḷng sông rộng chưa quá 200m. Chúa bên này, được bà Trang đưa vào buồng lên giường đắp chiếu, rồi một ḿnh ứng xử với quân lính Tây Sơn, khiến cho quân Tây Sơn không chút nghi ngờ phải bỏ đi. Trong thực tế, ngôi quán nước nghèo, tuyềnh toàng của bà không thể che dấu một nhân vật quan trọng như Chúa Nguyễn mà chỉ có khả năng làm tăng tính hấp dẫn cho câu chuyện kể mà thôi.

Ngoài câu chuyện về bà Phạm Thị, bà Trang, ở Phú Yên c̣n có truyền thuyết về một bà phi của Nguyễn Ánh trong lúc bị quân Tây Sơn truy đuổi đă trốn lại, ẩn tu trên Ḥn Chùa ở Long Thủy, hay truyền thuưet về ḥn Bồ ở Vũng Lắm là những truyền thuyết không mang yếu tố thần kỳ, nhưng được tô điểm thêm bằng nhiều chi tiết khác nhau để tăng phần hấp dẫn.

Như vậy, đối với thể loại truyền thuyết, về h́nh thức thể hiện, ngoài các truyền thuyết mang yếu tố thần kỳ c̣n có các truyền thuyết không mang yếu tố thần kỳ và mang yếu tố của truyện dă sử