III.1.2-Đặc điểm nội dung của các nhóm truyền thuyết, huyền thoại: 

          * Các truyền thuyết, huyền thoại về nhân vật:

          Đây là loại truyện có kết cấu tương đối chặt chẽ, t́nh tiết phong phú, hấp dẫn, nội dung sinh mang ư nghĩa giáo dục sâu sắc, có truyện c̣n mang ư nghĩa triết lư. Điển h́nh là các truyện: Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc-nói về tấm ḷng nhân hậu của người phụ nữ nông thôn Phú Yên; truyện Gành Đá Đĩa và huyền thoại về kho báu biến thành đá, Truyền thuyết về con lươn ở buôn Đức  phê phán những thói hư tật xấu của con người; truyện Vườn chè trên núi Chúa-ca ngợi t́nh yêu cha mẹ-con cái và t́nh yêu đôi lứa; truyện Dấu chân Y Rít và bến nước buôn Chơ, Ông Chăm Mùng và con thuồng luồng ca ngợi ḷng dũng cảm tinh thần hy sinh v́ cộng đồng của những con người b́nh thường…

          Trên vùng đất Sông Cầu, Tuy An và Tuy Hoà-nơi diễn ra những sự kiện quan trọng giữa nhà Nguyễn và phong trào Tây Sơn, v́ vậy cũng có nhiều truyền thuyết liên quan đến sự kiện này (Chiếc bánh nậm của Nữ Nhi Phù Quốc, Truyền thuyết về dấu chân Nguyễn Ánh ở Vũng La, Ngôi miếu thờ Bà Trang, Chuyện chùa Hang trên núi Chóp Chài và Trại Cháy ở Vân Hoà, Truyền thuyết về ngôi chùa cổ trên Ḥn Chùa, Ngôi miếu thờ bà Trang ở làng Hảo Sơn). Tuy nhiên hầu hết các truyền thuyết chỉ liên quan đến nhân vật Nguyễn Ánh, c̣n các truyền thuyết về anh em nhà Tây Sơn  không có. Điều này, theo chúng tôi, nguyên nhân có thể bắt nguồn từ sự việc: Sau nhiều năm chiến tranh, cuối cùng Nguyễn Ánh cũng lấy được ngôi báu. Sau này, một số tác giả đă chép lại và tạo ra những truyền thuyết về quá tŕnh “tẩu quốc” và “phục quốc” của Nguyễn Ánh thành 2 tập sách “Gia Long tẩu quốc” và “Gia Long phục quốc” và cho lưu truyền trong nhân dân. Những chuyện đó, trải qua năm tháng, cùng với trí tưởng tượng của nhân dân, bây giờ trở thành truyền thuyết dân gian (?). C̣n phong trào Tây Sơn, dù sao th́ cuối cùng họ cũng thua nên không được nhắc đến trong  thời kỳ Nguyễn Ánh trị v́.  

          * Các truyền thuyết, huyền thoại về địa danh:

          Đây là thể loại có số truyện nhiều nhất đă sưu tầm được. Có cảm giác như người Phú Yên rất có trí tưởng tượng, v́ bất cứ một cảnh quan nào có h́nh dáng hơi khác thường một chút là có ngay một cái tên tương ứng cùng một câu chuyện khá ly kỳ liên quan đến địa danh đó. Có những địa danh gắn với những nhân vật hay sự kiện lịch sử (thuộc thể loại truyền thuyết) như: núi Đá Bia, Ḥn Bồ, Dấu chân Nguyễn Ánh, Tháp Nhạn và những câu chuyện liên quan đến nhân vật Cao Biền của Trung Hoa... Những câu chuyện c̣n lại hoàn toàn do tưởng tượng (huyền thoại), đó là các truyện về các địa danh: Gành Tướng, đèo Cù Mông, vũng Lấm, băi Tiên, đầm Ô Loan, hai ḥn đá của Lă Vọng, núi Nhạn và núi Chóp Chài, Thạch Hổ Động, chợ Ma Liên, hang Cồ...         

          * Các truyền thuyết, huyền thoại về phong vật ( phong tục và sản vật):

          Ở Phú Yên có nhiều sản vật ngon và quư hiếm, rất nổi tiếng không chỉ trong tỉnh mà cả nước, như ṣ huyết Ô Loan, xoài Đá Trắng, gỏi cá Tuy An, lúa Tuy Ḥa, dừa Mỹ Á, ốc vú nàng Vũng Rô...Khi thi sĩ Tản Đà vào đến Sông Cầu, Tuy An, ông đă theo thuyền ra đầm Ô Loan để thưởng thức các món ngon vật lạ nơi đây và thốt lên:

          Lấy chi vui với thu tàn

          Phú Câu cước cá, Ô Loan miếng hàu...

          Tuy nhiên, trong quá tŕnh điền dă chúng tôi cố gắng sưu tầm, ḍ hỏi, đối chiếu, nhưng rất hiếm các câu chuyện truyền thuyết, huyền thoại liên quan đến phong tục và sản vật. Qua phân loại chỉ có 3 truyện. Về nội dung, các truyện này cũng cũng không hấp dẫn bằng các truyện về nhân vật.