III.11-Di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng 

Hiện nay ở Phú Yên có 13 di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng được xếp hạng di tích quốc gia và hàng chục di tích khác phân bố trên khắp địa bàn của 9 huyện và thành phố. Ở đây chỉ nêu tóm tắt các di tích lịch sử, văn hóa, danh thắng cấp quốc gia và một số di tích nổi tiếng có liên quan đến những câu chuyện truyền thuyết và huyền thoại được lưu truyền trong dân gian. 

III.11.1-Các di tích lịch sử-văn hoá và danh thắng cấp quốc gia: 

1-Di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Nhạn.

Tháp Nhạn nằm trên núi Nhạn bên bờ sông Ba, ở phường 1, thành phố Tuy Hòa, là một công trình kiến trúc vào loại lớn của người Chăm, xây dựng vào khoảng thế kỷ X-XIII. Trong dân gian vẫn còn lưu lại câu chuyện về việc xây tháp Nhạn. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 1288/QĐ-VH, ngày 16.11.1988.

2-Di tích lịch sử Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh.

Lương Văn Chánh là vị thành hoàng mở đất dựng làng, bảo vệ nhân dân. Đền thờ Lương Văn Chánh nằm ở thôn Phụng Tường, huyện Phú Hòa. Mộ nằm ở phía đông-bắc thôn, trên gò cao, quay mặt ra sông Bến Lội. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 2410/QĐ-VH, ngày 27.7.1996.

3-Di tích lịch sử Mộ và Đền thờ Lê Thành Phương.

Lê Thành Phương là người khởi xướng và lãnh đạo phong trào Cần Vương ở Phú Yên. Mộ Lê Thành Phương nằm trên núi Đá Trắng, thôn Phú Mỹ, xã An Hiệp, huyện Tuy An. Trước mộ có tấm bia khắc chữ Hán “Lê Thành Phương chi mộ”, hai bên có câu “Quốc gia tri ân” và “Anh hùng liệt sĩ”. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 2410/QĐ-VH, ngày 27.9.1996.

4-Di tích lịch sử-nghệ thuật Chùa Từ Quang (chùa Đá Trắng).

Chùa đá Trắng nằm trên núi cao 100m so với mặt nước biển, ở thôn Cần Lương, xã An Dân, huyện Tuy An. Xung quanh chùa có vườn xoài ngon nổi tiếng, đã đi vào thành ngữ “Xoài Đá Trắng, sắn Phường Lụa”. Ngày xưa xoài Đá Trắng được dùng để tiến cho vua. Năm 1898, chùa là nơi dấy binh chống Pháp của Võ Trứ. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử-nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 2410/QĐ-VH, ngày 29.6.1996.

5-Di tích thắng cảnh Đầm Ô Loan.

Đầm Ô Loan nằm dưới chân đèo Quán Cau, bên quốc lộ 1A, là địa danh gắn với phong trào Cần Vương của Phú Yên. Nơi đây có nhiều truyền thuyết huyền thoại, lễ hội và đặc sản nổi tiếng. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích thắng cảnh cấp quốc gia tại Quyết định số 2410/QĐ-VH, ngày 29.6.1996.

6-Di tích thắng cảnh Gành Đá Dĩa.

Gành Đá Dĩa nằm ở xã An Ninh Đông, huyện Tuy An, có cấu tạo bằng nhiều cột đá hình lục giác, đều khít, chồng lên nhau. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích thắng cảnh cấp quốc gia tại Quyết định số 141/QĐ-VH, ngày 23.1.1997.

7-Di tích lịch sử Nơi thành lập chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở tỉnh Phú Yên.

Nơi đây nguyên là nhà của đồng chí Phan Lưu Thanh, ở thôn Long Bình, thị trấn La Hai. Ngày 5-10-1930, tại đây, các đồng chí đảng viên đã họp và tuyên bố thành lập chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở tỉnh Phú Yên. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 1543/QĐ-VH, ngày 18.6.1997.

8-Di tích lịch sử Nơi xảy ra vụ thảm sát Ngân Sơn-Chí Thạnh.

Di tích nằm ở thôn Ngân Sơn, xã Chí Thạnh, huyện Tuy An. Tháng 9-1954, tại đây, địch đã gây ra vụ thảm sát giết chết 64 người và làm 76 người khác bị thương. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 1543/QĐ-VH, ngày 18.6.1997.

9-Di tích lịch sử Vũng Rô.

Vũng Rô nằm ở gần đèo Cả, xã Hòa Xuân Nam, huyện Đông Hòa, là nơi tiếp nhận Tàu không số chở vũ khí đạn dược thuốc men từ miền Bắc vào cho chiến trường Phú Yên. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 1543/QĐ-VH, ngày 18.6.1997.

10-Di tích lịch sử Đường số 5.

Đường số 5 nay là tỉnh lộ ĐT645, từ thị trấn Phú Lâm qua Sông Hinh lên Tây Nguyên. Tháng 3-1975, các lực lượng vũ trang Tuy Hòa đã chặn đánh cuộc rút lui của tàn quân ngụy từ Tây Nguyên xuống, góp phần đáng kể vào việc giải phóng Phú Yên và giải phóng hoàn toàn miền Nam. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 1543/QĐ-VH, ngày 18.6.1997.

11-Di di tích lịch sử Thành Hồ

Di tích nằm ở xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, là một thành quân sự rất kiên cố và quan trọng của người Chăm. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 36/2005/QĐ-BVHTT, ngày 22.8.2005.

12-Di tích lịch sử thành An Thổ.

Thành An Thổ là Thủ phủ của người Việt tại Phú Yên được xây dựng từ thời vua Minh Mạng tại thôn Long Uyên, nay thuộc xã An Dân, huyện Tuy An. Đây là thành có quy mô lớn nhất trong số 3 thành của người Việt ở Hội Phú, Long Uyên, Tân Thạnh và là thành có thời gian tồn lại lâu nhất. Đây cũng là nơi sinh của đồng chí Trần Phú-Tổng bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 37/2005/QĐ-BVHTT, ngày 22.8.2005.

13-Di tích lịch sử Đồng khởi Hòa Thịnh.

Nơi đây đã diễn ra cuộc đồng khởi của nhân dân, nổi dậy xóa bỏ chính quyền ngụy, thành lập chính quyền cách mạng vào đêm 22-12-1960 tại xã Hòa Thịnh, huyện Phú Hòa. Di tích được Bộ Văn hoá-Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia tại Quyết định số 69/2005/QĐ-BVHTT, ngày 16.11.2005.  

III.11.2-Các di tích lịch sử và danh thắng khác: 

-Nhà Tưởng niệm Bác Hồ tại truông Bà Viên, xã Sơn Định, huyện Sơn Hòa, được cán bộ, nhân dân và các lực lượng vũ trang xây dựng bằng tranh tre nứa lá vào năm 1969  để tỏ lòng thương tiếc và nhớ đến công lao của Bác.

-Hòn Chùa là một đảo nhỏ, cách bờ 2 km, thuộc xã An Phú, thành phố Tuy Hòa. Trên đỉnh hòn Chùa có nhiều dấu tích về người Chăm và nhiều truyền thuyết liên quan đến cuộc chiến tranh giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn.

-Núi Đá Bia trên dãy đèo Cả, cao 706m, có một huyền thoại về việc Vua Lê Thánh Tông khắc bia lên núi để phân định ranh giới với Chiêm Thành.

-Cổ thành, được xây dựng ở thôn Hội Phú, nay thuộc xã An Ninh Tây, huyện Tuy An. Từ thời chúa Nguyễn là nơi đóng dinh Trấn Biên và căn cứ hải quân của dinh.

-Dinh Ông nằm cạnh quốc lộ 25 xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa. Theo truyền thuyết, nơi đây đã diễn ra trận đánh quan trọng khi Lương Văn Chánh đem quân đánh vào Thành Hồ.

-Cù lao Nần (hòn Nần) nằm ở làng Phú Dương, xã Xuân Thịnh, huyện Sông Cầu. Trên cù lao có miếu Công thần ghi nhận công lao của nữ nhi họ Phạm đã giúp Nguyễn Ánh trong lúc hoạn nạn.

-Vũng Lắm thuộc xã Xuân Thọ I, huyện Sông Cầu, là chiến địa trong các cuộc giao tranh giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn, là thương cảng buôn bán sầm uất cuối thế kỷ XIX... 

       Những đặc điểm về điều kiện tự nhiên, truyền thống lịch sử và kho tàng văn hóa của vùng đất Phú Yên là nền tảng quan trọng tạo nên những câu chuyện truyền thuyết, huyền thoại vô cùng phong phú và hấp dẫn được lưu truyền trong dân gian. Trong số đó có rất nhiều những câu chuyện liên quan đến các di tích lịch sử và danh thắng.