2- HUYỀN THOẠI VỀ CON LƯƠN Ở BUN ĐỨC 

Suối Ea Ku HBốt ở bun Đức                                                                           Ảnh: Trần Quỳ

            Ở bun Đức thuộc x Eatrl, huyện Sng Hinh c một người đn b sinh hạ được người con trai đặt tn l Y Rt. Chng l người con hiếu thảo, chăm chỉ lm ăn, lun yu thương gip đỡ ngươ khc.

            Một hm Y Rt ra suối bắt c nhưng từ sng tới trưa chẳng bắt được con c no ngoi con lươn nhỏ, mừng lắm, liền bỏ vo giỏ chạy về nh.Con lươn nằm trong giỏ dy dụa, tm cch nhoi ra, nhưng chiếc giỏ tre kn v chắc chắn nn khng thể no thot được, liền ln tiếng: Xin anh đừng thịt ti. Hy để ti trong bầu nước, hng ngy chỉ cần cho ti nắm cơm nhỏ thi, sau ny lớn ln ti sẽ  gip anh.

            Nghe ni, Y Rt lấy lm lạ, song cũng nghe theo, thử bỏ con lươn vo bầu nước, hng ngy giấu mẹ nhn lại t cơm để cho lươn ăn. Tuy chịu cảnh kham khổ, giam hm trong bầu nước nhỏ nhưng con lươn lớn rất nhanh.

Một hm, đang lc cho ăn, lươn trồi ln mặt nước ni với Y Rt: Anh Y Rt ơi, anh hy thả ti ra đoạn suối lc trước để ti đi đnh giặc. Y Rt lấy lm lạ, nhưng v lươn biết ni tiếng người nn chng cũng lm theo.

Thuở ấy, tại bun Đức c một người tn l Mtao, giu c nhưng tnh tnh th hung c, tham lam. Mỗi khi đi ra suối, nhn thấy đn lươn vẫy vng khắp sng suối, Mtao nghĩ bụng, nếu bắt được cả đn nếu đem bn th cũng được kha kh tiền, bằng khng th để dnh ăn dần. Mtao liền gọi những đứa con trai khoẻ mạnh trong lng ra suối Eatrl tm bắt lươn. Nghe tin ny, Y Rt ku gọi b con trong bun mnh lập tức mang trống mang ching đnh thật to để gọi lươn về. Thấy dn lng qu đỗi cực nhọc, lươn ra hiệu cho cả bầy trốn su vo trong hang, cn mnh th quay về bun lng với Y Rt v b con của anh.

Thấy chỉ c mỗi một con lươn b nhỏ trườn trn đường, Mtao tức giận ku kẻ hầu hạ cầm dao chặt đứt đầu lươn.

Y Rt thấy lươn bị chặt đứt đầu, trong lng buồn lắm, ci chn khng cn muốn đi, ci miệng khng muốn ni, trong đầu như c đm my đen che phủ. Một buổi tối đang nằm ngủ, Y Rt mơ thấy lươn b về st bn mnh ni: Anh Y Rt ơi! đừng buồn nữa. Hy ra suối lấy đầu ti mang về chn ở gc vườn nh. Ti chết nhưng hồn ti vẫn sống mi. Ti sẽ mi mi ở bn anh. Y Rt lm theo đng lời dặn.

 Một thời gian sau, tại nơi đ mọc ln bụi tre c dng vẻ khc thường. Cy no cũng to v đứng thẳng, mu l xanh đậm. Đặc biệt, mỗi khi c gi thổi, nếu ngọn quay về hướng ty th nh Y Rt lại c thm tru b; quay về hướng bắc th nh c thm nhiều ch tc, ching; về hướng nam th nh lại c nhiều vng bạc, chu buTừ đ nh Y Rt trở nn giu c hơn người v chng thường mang của cải chia sẻ cho mọi người trong bun lng.

Tiếng đồn tới tai Mtao. Lng tham trong người hắn nổi ln như gi cuốn như sấm chớp. Đm ngủ, con mắt của hắn khng thể nhắm được; đầu c cứ quay cuồng theo những toan tnh chiếm đoạt. Nhưng nghĩ mi vẫn khng ra cch. Bực tức, hắn huy động tất cả thuộc hạ đang đm đến nh Y Rt nhổ bụi tre khing về trồng tại vườn nh mnh với ham muốn l nh mnh sẽ giu c nhất vng. Nhưng khốn thay, khi ngọn tre quay về hướng đng th nh Mtao đầy phn b, phn heo. Khi gi thổi ngọn ng về hướng ty th nh Mtao lại xuất hiền đầy cọp beo, rắn rt Sự việc đ cứ lin tục xảy ra suốt ngy đm lm cho cảnh sống m ấm xưa nay bị đảo lộn, lun trong cảnh lo sợ, hi hng. Mtao tức qu, bn sai người đốt trụi cả bụi tre, mang tro đổ ra ngoi ba rừng.

Một đm, khi Y Rt đang ngủ mơ mng th lươn hiện về, ni: Anh Y Rt ơi! Hy ra rừng lấy tro về. Thấy dấu chn nai anh rắc n ln th nh anh c thịt nai, thấy dấu chn b hy rắc ln sẽ c thịt b; hết rượu rắc n ln th cc ch sẽ đầy rượu; khi đau anh rắc n vo người th bệnh sẽ chạy trốn.

Y Rt nghe vậy liền đi lấy về ngay. Sng hm sau, anh thực hiện đng như lời dặn, rượu thịt đầy nh. Y Rt liền mang chia cho cc gia đnh trong bun v khắp vng rừng ni Sng Hinh. Tiếng đồn về Y Rt giu c v tốt bụng lại tới tai Mtao. Hắn lại tm tới nh Y Rt d la sự thật v biết dược chuyện kỳ lạ kia, bn sai người nh đang đm tới lấy cắp tro chạy về đưa cho hắn. Mtao lập tức dng tro rắc ngay vo cc dấu chn b nh mnh th b lăn đng ra chết; rắc ln ch th lập tức ch bể tan; rắc vo nh th nh bốc lửa chy ngn ngụt; rắc vo vợ con th vợ con ng lăn ra chết khng kịp trốiMất của lại mất cả vợ con, qu uất ức Mtao pht bệnh v chết sau đ vi ngy.

Ngy nay, dấu tch v chỗ ở của con lươn vẫn cn tại con suối nhỏ Ea Ku HBốt chảy qua bun Đức, nằm ở đầu bun theo hướng bắc.

Đồng bo ở đy cn kể thm: Trong hang ny, ngy xưa lươn rất nhiều. Trn miệng hang c những hn đ ken kn thnh những nơi rất thuận tiện cho g rừng đến đẻ trứng (do c đn lươn bảo vệ, khng chim th no dm đến ăn trứng). Dn trong bun lấy lm lạ, liền tới v mang trứng về luộc ăn. V mỗi lần như vậy th hoặc bị bệnh đau hoặc khng thể thấy đường ra nương rẫy!?

Cn gần bn trong miệng hang c một lỗ nhỏ nước lun đục (mặc dầu chung quanh rất trong), nếu ai nhn lu sẽ mờ mắt. Người ta cho rằng đ l những giọt nước mắt của chng Y Rt khc (lc Mtao chặt đầu lươn) rơt xuống đọng lại m thnh.

(Theo lời kể của Ma Ngoai v b con dn tộc Đ ở bun Đức x Eatrol, c đối  chiếu với bản thảo của nh nghin cứu VNDG, thạc sỹ L Thế Vịnh)