frameleft href
frameright
 

Phú Yên - Vùng đất của những lễ hội

Kế thừa và phát huy những tinh hoa của vùng đất giàu truyền thống, Phú Yên ngày nay là một trong những địa phương có nhiều lễ hội độc đáo. Đặc điểm của tỉnh có dân cư sinh sống trên nhiều địa bàn khác nhau (vùng núi, vùng biển và đồng bằng) đã tạo cho mỗi vùng những nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng. Những sắc thái ấy đã tạo nên bản sắc văn hóa riêng có của Phú Yên.

Lễ hội vùng núi

Đồng bào dân tộc thiểu số ở Phú Yên cư trú chủ yếu ở 3 huyện miền núi Sông Hinh, Sơn Hòa và Đồng Xuân. Từ xa xưa, nơi đây là vùng đất sử thi với những lễ hội độc đáo. Mặc dù là địa phương có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, mỗi đồng bào lại mang nét đặc trưng về tín ngưỡng và tập quán, song có thể nhận thấy, những nét đặc trưng của lễ hội miền núi ở Phú Yên gắn với 3 dân tộc thiểu số chính là Êđê, Chăm - H'roi và Bana thể hiện qua những lễ hội tiêu biểu sau:

Lễ hội đâm trâu: đây là một trong những lễ hội lớn, đông vui nhất của cộng đồng, thường được tổ chức vào tháng ba hàng năm. Người miền núi Phú Yên quan niệm, khi bản thân và gia đình gặp bệnh tật hoặc hoạn nạn, chữa trị không khỏi thì phải nhờ sự phù hộ, cứu giúp của thần linh (Yàng). Để trả ơn, họ tổ chức lễ hội đâm trâu. Ngoài nghi thức thờ cúng, phần hội của lễ hội đâm trâu bao giờ cũng biểu diễn âm nhạc với những nhạc cụ cổ truyền của từng dân tộc.

Lễ hội đâm trâu (xã Xuân Lãnh, huyện Đồng Xuân, Phú Yên)

Lễ bỏ mả: các tộc người Êđê, Bana, Chăm ở Phú Yên đều có chung quan niệm: trong con người gồm có phần xác và phần hồn. Khi con người chết, chỉ có phần xác là mất đi, còn phần hồn vẫn tồn tại. Do đó, họ tổ chức lễ bỏ mả để cầu cho hồn của người chết vĩnh viễn rời khỏi gia đình và buôn làng, trở về với thế giới của tổ tiên. Từ khi làm lễ bỏ mả, hồn người chết sẽ không quấy rầy, không đòi hỏi những người đang sống phải phục dịch nữa.

Ban đầu, lễ bỏ mả do từng gia đình tổ chức, nhưng có sự tham gia của mọi thành viên trong buôn làng nên lâu dần trở thành lễ hội của cả buôn, cả vùng. Bỏ mả được coi là lễ hội tưng bừng nhất, thu hút đông đảo các tộc người tham gia và trở thành nét sinh hoạt dân gian mang tính nguyên hợp, bức tranh văn hóa đa sắc màu của các dân tộc vùng núi tại Phú Yên. Tại lễ hội này, nghệ thuật ăn uống, nghệ thuật biểu diễn cồng chiêng, nghệ thuật múa, nghệ thuật tạo hình và điêu khắc dân gian được thể hiện tập trung và rõ nét.

Lễ cúng bến nước: hàng năm, người Êđê, Chăm, Bana ở Phú Yên đều tổ chức lễ cúng bến nước kéo dài 1 - 3 ngày, tập hợp cả buôn làng tham gia. Theo phong tục, mỗi buôn làng dù lớn hay nhỏ đều có bến nước riêng - tựa như chỉ có một chủ làng. Nếu một làng có hai bến nước thì phải tách làng, chia làng. Mục đích của lễ cúng bến nước là cầu sức khỏe, mong muốn thần linh luôn đưa dòng nước sạch, nước mát cho buôn làng, đừng đem đến bệnh tật ốm đau. Lễ cúng bến nước cũng là dịp để dân làng tu sửa lại bến nước và đường đi. Khi vụ mùa thu hoạch xong, chủ bến nước mời các già làng đến bàn bạc cách làm và quy định mức đóng góp vật chất cho lễ cúng.

Ngoài những lễ hội kể trên, các đồng bào dân tộc thiểu số ở Phú Yên còn có các lễ hội như: lễ mừng nhà mới, lễ cầu mùa, lễ cúng đầu phục, cúng sân, lễ đổ đầu,... kéo dài trong nhiều ngày với các loại hình sinh hoạt văn hoá rất phong phú, sinh động, đồng thời có sự kết hợp giữa nghi thức tâm linh và các sinh hoạt văn hóa đa dạng, tạo nên bản sắc của đồng bào dân tộc phía đông Trường Sơn.

Lễ hội vùng đồng bằng

Lễ cầu ngư: cũng như nhiều địa phương khác trên dải đất miền Trung, từ xa xưa, Phú Yên đã có bộ phận cư dân gắn với nghề biển. Cùng với những nỗ lực chinh phục biển khơi, con người cũng luôn thể hiện sự thành kính trước sự huyền bí của biển cả. Trong tâm thức của ngư dân, tín ngưỡng thờ cá voi được hình thành và phát triển thành các lễ hội với những nét văn hóa độc đáo. Dọc theo vùng duyên hải miền Trung, nơi nào làm nghề biển nơi đó đều xây cất lăng thờ cá Ông (tên gọi kính trọng của người dân miền biển dành cho cá voi) và thường tổ chức tế lễ hàng năm theo lệ "xuân cúng, thu tế". Trong vài thập kỷ gần đây, ngư dân nhiều vùng biển kết hợp lễ cúng cá Ông với lễ cầu ngư thành lễ hội có quy mô lớn nhất của nghề biển. Mong muốn của ngư dân là cầu mong mưa thuận, gió hòa, đi biển gặp nhiều may mắn.

Ngày tổ chức lễ cầu ngư tại các làng biển của Phú Yên mỗi nơi một khác, song hầu hết các lễ cúng được tập trung vào hai mùa xuân và thu. Mùa xuân rộ nhất vào cuối tháng giêng, đầu tháng hai âm lịch, thời điểm mở đầu vụ cá. Mùa thu rộ nhất là vào mùng 10 tháng tám âm lịch - thời điểm kết thúc vụ cá hàng năm, lúc ngư dân bắt đầu "thuyền treo neo gác, để xem hát tuồng". Trong lễ cầu ngư, ngoài các nghi thức tế lễ thể hiện sự tôn nghiêm của ngư dân đối với một con vật đã trở thành linh thiêng, còn có nhiều hình thức hội ca hát, diễn trò rất vui nhộn như: hát khai diên (hát dâng cúng thần linh), múa siêu và hát bả trạo. Múa siêu có 5 bài gồm Xuân thiên, Lôi phong, Bể đồng, Lan mã và Múa chúc (còn gọi là chèo bả trạo). Bả trạo có nghĩa là nắm chắc tay chèo, tên gọi này gắn liền với động tác diễn xướng. Công tác sưu tầm, nghiên cứu cho thấy ở Phú Yên có nhiều vạn chài còn lưu giữ bài bả trạo. Tuy rằng mỗi bản trạo có những đoạn, lời văn khác nhau, song hầu hết đều mang bố cục chung là mở đầu ra khơi, tiếp đến đánh bắt cá, nghỉ ngơi, bão tố, chống bão tố và an bình.

Lễ hội đầm Ô Loan: đây thực chất là loại hình của lễ hội cầu ngư, được tổ chức tại đầm Ô Loan vào mùng 7 tháng giêng âm lịch hàng năm. Phần lễ với nghi thức cúng cá Ông trên đầm của các ngư dân, phần hội là các trò chơi dân gian trên mặt đầm như: hát tuồng, đua thuyền chài, bơi lội, đua thuyền thúng,... Từ năm 1991, Sở Văn hoá - Thông tin Phú Yên và Sở Thể dục - Thể thao Phú Yên đã phối hợp với xã An Cư và thôn Phú Tân (huyện Tuy An) đưa lễ hội truyền thống này thành một lễ hội của tỉnh, thu hút hàng vạn người tham gia.

Dâng hương - một trong những nghi lễ quan trọng trong lễ hội cầu ngư của người dân xã An Hải (huyện Tuy An, Phú Yên)

Hội đánh bài chòi: vào mùa xuân, nhất là dịp Tết Nguyên đán, người dân các làng ở Hòa An, Hòa Trị (huyện Phú Hòa); Long Thủy, An Chấn (Tuy An); Hòa Tân, Hòa Thành, Hòa Vinh (huyện Tuy Hòa trước đây) và thành phố Tuy Hòa vẫn thường tổ chức lễ hội đánh bài chòi. Người dân nơi đây thường cất 9 hoặc 11 chòi (được làm bằng các vật liệu như tranh, tre, nứa, lá) chia thành 2 bên, mỗi chòi cao 2 đến 3 mét, rộng đủ vài ba người ngồi và một chòi ở giữa dành cho các quan chức địa phương.

Bộ bài chòi là bộ tam cúc cải tiến, bao gồm 33 lá bài, với những tên gọi được chuyển nôm na như: nhứt nọc, nhì nghèo, ông ầm, thằng bí, lá liễu,... vẽ trên giấy dán vào thẻ tre. Mỗi thẻ tre có ba con bài không trùng lặp nhau. Trong cuộc chơi bài có sự kết hợp với lối diễn xướng rất độc đáo. Đây là lễ hội mang đậm chất dân gian của vùng Nam Trung Bộ từ trang phục truyền thống, các chòi được dựng lên, đến các nhạc cụ dân tộc như: nhị, đàn cò, mõ,... Nhiều người cho rằng: đánh bài chòi gợi lại hình ảnh của những người Phú Yên thời mở đất. Khi đó, để tránh ác thú, xua đuổi chim muông phá hoại mùa màng, người ta phải cất chòi canh, rồi từ các chòi canh đó tổ chức trò chơi dân gian đánh bài chòi.

Lễ hội đập Đồng Cam: bắt đầu từ sau ngày tách tỉnh Phú Yên (ngày 1-7-1989), cứ đến ngày mùng 8 tháng giêng âm lịch, nhân dân Phú Yên lại đến đập Đồng Cam để dâng hương tưởng niệm những người nông dân đã ngã xuống trong thời kỳ xây dựng đập Đồng Cam; từ đó phát triển dần thành ngày hội văn hóa, thu hút nhiều đối tượng tham gia với lòng tôn kính và biết ơn.

Hội thơ trên núi Nhạn: tại thành phố Tuy Hòa, vào rằm tháng giêng âm lịch hàng năm, những người yêu thơ tỉnh Phú Yên lại tổ chức đêm thơ trên núi Nhạn. Trong không gian khoáng đạt của ánh trăng đêm rằm, trước vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên, người yêu thơ được hòa mình vào không gian thơ. Đặc biệt, đêm thơ trên núi Nhạn đã tạo được hình thức sinh hoạt mang tính cộng đồng, khởi thủy cho việc hình thành ngày hội thơ hàng năm của người yêu thích thơ trong cả nước. Đây là hoạt động sinh hoạt văn hóa đặc sắc của Phú Yên, mang đậm cốt cách "Thượng sơn thi hứng" của các bậc "tao nhân, mặc khách" thời xưa.

Bên cạnh những lễ hội dân gian, trong những năm gần đây, Phú Yên còn xuất hiện các loại hình lễ hội lịch sử, cách mạng. Trong nỗ lực xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, ngành văn hóa - thông tin Phú Yên đã có định hướng khôi phục các loại hình lễ hội truyền thống kết hợp với các lễ hội lịch sử, danh nhân nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng với nhiều sáng tạo trong phần hội, tạo được sự hấp dẫn đối với nhân dân. Tiêu biểu là lễ hội đền Lê Thành Phương (huyện Tuy An), lễ hội đền Lương Văn Chánh (thành phố Tuy Hòa).

Phú Yên thường được ví là hình ảnh thu nhỏ của đất nước Việt Nam. Có thể nhận thấy điều ấy qua sự đa dạng của các loại hình lễ hội của Phú Yên. Đó là minh chứng sắc nét về vùng đất giàu truyền thống, đồng thời phản ánh sự phong phú trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây. Phát huy những tinh hoa còn lưu truyền lại, tỉnh Phú Yên hôm nay đang nỗ lực khơi dậy bản sắc văn hóa độc đáo nhằm gìn giữ và phát triển trong giai đoạn mới, cùng với cả nước phấn đấu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

 
     
Trang trước | Lên đầu trang | Trang sau